ΓNΩMH Ο καπιταλισμός είναι η αντίφαση της αειφορίας

Η επιχειρηματολογία και η γλώσσα των πολιτικών συχνά ακολουθούν τη μόδα της
εποχής. Στο λεξιλόγιο των περισσότερων πολιτικών κάθε απόχρωσης έχει εισέλθει
τελευταία η φράση «αειφόρος ανάπτυξη». Οι άνθρωποι όμως κατανοούν διαφορετικά
πράγματα με τις δύο αυτές λέξεις, ανάλογα με την ιδεολογία τους.

Ένας υπουργός Οικονομικών, ένας διευθυντής μεγάλης εταιρείας ή ένας
νεοκλασικός οικονομολόγος αντιλαμβάνεται έτσι τη συνεχή μεγέθυνση των
οικονομικών δεικτών. Για έναν υπάλληλο ή αγρότη η ίδια φράση σημαίνει επαρκές
εισόδημα για την κάλυψη των δαπανών διαβίωσης. Για τον μικρό επιχειρηματία ή
κτηματία σημαίνει επιβίωση χωρίς να καταβροχθισθεί από το κεφάλαιο. Για τον
περιβαλλοντολόγο σημαίνει βελτίωση της υγείας, της παιδείας, των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων και της κατανομής του πλούτου χωρίς να καταστρέφεται το περιβάλλον
και να τίθεται εν κινδύνω η επιβίωση των επιγόνων. Σήμερα η πολιτική μόδα των
περισσότερων κεντροδεξιών και κεντροαριστερών κομμάτων, εκτός από την
αειφορία, συμπεριλαμβάνει θεμελιώδεις αρχές τού καπιταλισμού: λιγότερο κράτος,
ελευθερία της αγοράς και ελευθερία εμπορίου. Οι κεντροαριστεροί αποδέχονται
κυβερνητικές παρεμβάσεις σε ζητήματα προστασίας του περιβάλλοντος ή κοινωνικών
παροχών, αλλά κατά βάσιν έχουν εναγκαλισθεί τον οικονομικό φιλελευθερισμό. Το
θεμελιώδες ερώτημα είναι αν ο καπιταλισμός με τη σημερινή του μορφή είναι
αειφόρος. Πιστεύω ότι η απάντηση είναι ευθέως όχι. Το επόμενο ερώτημα είναι αν
μπορεί ο καπιταλισμός να μεταλλαχθεί σε ένα αειφόρο σύστημα που δεν θα
καταστρέφει το περιβάλλον. H απάντηση είναι πιθανόν. Αυτό όμως που θα προκύψει
θα είναι ένα σύστημα αγνώριστο σε σχέση με την προέλευσή του.

Σε πείσμα πολλών οικονομολόγων, πολιτικών και υψηλόβαθμων στελεχών εταιρειών,
ο καπιταλισμός είναι το αντίθετο της περιβαλλοντικής αειφορίας. H διατήρηση
του περιβάλλοντος δεν αποδίδει κέρδος. Ακόμη βαθύτερα, η διατήρηση του
περιβάλλοντος έρχεται σε αντίθεση με τις αρχές του μικρότερου κράτους, της
ελευθερίας της αγοράς και της ελευθερίας του εμπορίου.

Ο άνθρωπος από τις πρώτες στιγμές που οργανώθηκε σε ομάδες προσπάθησε να
κατακτήσει τη φύση. Στο τέλος, μέσω του καπιταλισμού, τη μετέτρεψε σε αγαθό με
οικονομική αξία. Τα τροπικά δάση εξαφανίζονται για να μετατραπούν σε ξυλεία
και βοσκοτόπους. Τα παράκτια δάση της NA Ασίας δίνουν τη θέση τους σε
υδατοκαλλιέργειες. Οι παραλίες της Ελλάδας καλύπτονται άναρχα με τουριστικά
καταλύματα από μπετόν, η προστασία κινδυνευόντων ειδών όπως η χελώνα Καρέτα –
καρέτα είναι ανύπαρκτη, η χώρα γεμίζει με άσφαλτο και οχήματα τύπου τζιπ
συμβάλλοντας έτσι στην αλλαγή του κλίματος. H μεγάλη συχνότητα και ένταση
καταστροφικών καιρικών φαινομένων είναι πλέον μία από τις φυσικές συνέπειες.

Ο καπιταλισμός δεν ενδιαφέρεται για την αειφορία, αλλά για τη μεγιστοποίηση
του κέρδους. Το περιβάλλον δεν υπεισέρχεται στους υπολογισμούς
κόστους-κέρδους, άρα δεν υπάρχει.

Ο καπιταλισμός είναι μια ευφυής μηχανή μεγιστοποίησης του κέρδους σήμερα. Δεν
νοιάζεται για το μέλλον, τους επιγόνους, τα κοινά αγαθά ή την καταστροφή τους.
Ο σκοπός της επιχείρησης δεν είναι να κάνει κάποιον ευτυχέστερο, αλλά να μπει
στο χρηματιστήριο, να εξαγοράσει άλλες επιχειρήσεις, να μεγεθύνεται διαρκώς.

Για να αντιμετωπισθούν τα περιβαλλοντικά προβλήματα χρειάζεται περισσότερο και
ευφυέστερο κράτος, με λιγότερη γραφειοκρατία, λιγότερο αυταρχισμό και
μεγαλύτερη συμμετοχή των πολιτών. Ότιδήποτε αφορά το περιβάλλον πρέπει να
περνάει από τον πολίτη, αφού πρώτα του δοθεί επαρκής πληροφόρηση. Ίσως τα
δημοψηφίσματα και η άμεση δημοκρατία έχουν σήμερα νόημα σε τέτοια ζητήματα.

Ο κ. Γιάννης A. Φίλης είναι καθηγητής στο Πολυτεχνείο Κρήτης.