«Bρέθηκα να συγκατοικώ με τον δολοφόνο του άντρα μου»

H «ιστορική συμφωνία» στην οποία κατέληξαν ο Ισπανός πρωθυπουργός και το
μεγαλύτερο κόμμα της Καταλωνίας μοιάζει να θέτει, αν μη τι άλλο, το καταλανικό
ζήτημα στον δρόμο προς τη λύση. Πολλοί ελπίζουν τώρα σε μια ανάλογη θετική
εξέλιξη όσον αφορά τη χώρα των Βάσκων. H απίστευτη ιστορία του Ραμόν Μπαλιέτο,
όμως, ενός από τα 800 θύματα της ETA, αποδεικνύει ότι οι πληγές δύσκολα θα
κλείσουν στην πολύπαθη αυτή περιοχή…

H Πιλάρ Ελίας (δεξιά) περνά καθημερινά έξω από το κατάστημα του Καντίντο Αζπιάζου, του ανθρώπου που σκότωσε στο όνομα της ETA τον σύζυγό της (αριστερά). Το σπίτι της, άλλωστε, βρίσκεται στο ίδιο κτίριο…

Όταν ο Ραμόν είδε την μπάλα του μικρού αγοριού να βγαίνει στον δρόμο, έξω από
το κατάστημά του, και το παιδάκι να τρέχει ξοπίσω της – ακολουθούμενο από τη
μητέρα του – άρχισε και αυτός να τρέχει. Δεν κατάφερε να σταματήσει τη μητέρα·
κατάφερε όμως να αρπάξει το μωρό που κρατούσε προτού αυτή προσπαθήσει να
σπρώξει τον μικρό μακριά από το φορτηγό που κατέβαινε με ταχύτητα τον δρόμο,
στην Αζκοΐτια, μια βασκική κωμόπολη 10.000 κατοίκων. Ο οδηγός δεν είδε ούτε τη
μητέρα ούτε το παιδί. Ο Ραμόν βρέθηκε να κοιτά τα άψυχα κορμιά, με ένα μωρό
στην αγκαλιά.

Δεκαοκτώ χρόνια αργότερα, το 1980, σε μια στροφή του δρόμου έξω από την
Αζκοΐτια, ο Ραμόν έπεσε στην ενέδρα μιας ομάδας ενόπλων, μελών της βασκικής
αυτονομιστικής οργάνωσης ETA. Το αυτοκίνητό του δέχθηκε καταιγισμό από σφαίρες
και σφηνώθηκε πάνω σε ένα δέντρο. Ένας από τους ενόπλους πλησίασε και
πυροβόλησε τον Ραμόν στο κεφάλι. Εγκέφαλος της εκτέλεσης αποδείχθηκε ο
Εβγκένιο Ετξεμπέστε, υπαρχηγός, τότε, της ETA – και εξάδελφός του Ραμόν. Οι
κάτοικοι της Αζκοΐτια, ωστόσο, έμελλε να υποστούν και δεύτερο, μεγαλύτερο σοκ:
ο ένοπλος που είχε δώσει τη χαριστική βολή στον Ραμόν ήταν ο Καντίντο Αζπιάζου
– το μωρό που είχε σώσει ο Ραμόν 18 χρόνια πριν. Μικρή λεπτομέρεια: ο Ραμόν
ήταν στην Αζκοΐτια δημοτικός σύμβουλος ενός κεντροδεξιού κόμματος.

H επιστροφή. H ιστορία έχει όμως και συνέχεια. Ο Αζπιάζου συνελήφθη το
1981 και καταδικάστηκε σε 49 χρόνια φυλάκιση. Βγήκε από τη φυλακή το 1995.
Επέστρεψε στην ιδιαίτερη πατρίδα του, εργάστηκε αρχικά ως ξυλουργός. «Κι
έπειτα, ξαφνικά», αφηγείται στη «Monde» η χήρα του Ραμόν Μπαλιέτο, Πιλάρ
Ελίας, «αποφάσισε να αλλάξει επάγγελμα και να αγοράσει το κατάστημα υαλικών
που υπάρχει στο ισόγειο της πολυκατοικίας όπου μένω! Βρέθηκα να συγκατοικώ με
τον δολοφόνο του συζύγου μου!». H Πιλάρ περνά καθημερινά μπροστά από το
κατάστημα του Αζπιάζου. Καμιά φορά, μάλιστα, τα βλέμματά τους διασταυρώνονται.
H Πιλάρ δεν ανοιγοκλείνει καν τα βλέφαρα: «Μα τι νόμιζε!», λέει. Πίσω της,
βέβαια, περπατά πάντα ένας σωματοφύλακας. Όχι ότι οι Αρχές συγκινήθηκαν με την
εγκατάσταση του Αζπιάζου στο ισόγειο του κτιρίου της. Απλώς η Πιλάρ είναι
πολιτικός πλέον. Δημοτική σύμβουλος του κεντροδεξιού Λαϊκού Κόμματος. Όπως
ήταν και ο άνδρας της. Και όπως όλοι οι Βάσκοι τοπικοί άρχοντες, ζει υπό
διαρκή προστασία.

Ντοκιμαντέρ. H ιστορία αυτή θα παρέμενε εντός των περιορισμένων ορίων
της Αζκοΐτια αν δεν έβγαινε στις κινηματογραφικές αίθουσες τον περασμένο
Νοέμβριο το ντοκιμαντέρ «Trece parmi mille» («Δεκατρείς ανάμεσα σε χίλιους»),
μία από τις πρώτες ταινίες, στην Ισπανία, που είναι αφιερωμένες στα θύματα της
ETA – και μάλιστα με Βάσκο σκηνοθέτη. «Για ένα πολύ μεγάλο διάστημα», εξηγεί ο
Ινάκι Αρτέτα, «η περιοχή αυτή, η Χώρα των Βάσκων, χωρίς να τάσσεται υπέρ της
τρομοκρατίας, κατανόησε τους τρομοκράτες, δικαιολόγησε τις πράξεις τους»,
εξηγεί ο Ινάκι Αρτέτα. «Και εγκατέλειψε στην τύχη τους τα θύματα». Μόλις τον
περασμένο Δεκέμβριο απαγόρευσαν οι Αρχές στα μέλη της ETA που απελευθερώνονται
να πλησιάζουν τα θύματά τους ή τους οικείους αυτών. Ο Αζπιάζου όμως θα
συνεχίσει να κινείται σε απόσταση αναπνοής από την Πιλάρ. H απαγόρευση δεν
έχει αναδρομική ισχύ.

«Να αποκτήσουν όνομα και πρόσωπο τα θύματα της ETA»

Την περασμένη Δευτέρα, ο Χοσέ Λουίς Ροντρίγκεθ Θαπατέρο και το Κόμμα Σύγκλισης
και Ενότητας της Καταλωνίας συμφώνησαν να παραχωρηθεί στην επαρχία περισσότερη
αυτονομία, διευρυμένες νομοθετικές και δημοσιονομικές εξουσίες. Ορισμένοι
στρατιωτικοί αντιδρούν και το αντιπολιτευόμενο Λαϊκό Κόμμα ζητεί τη διεξαγωγή
δημοψηφίσματος, όμως η συμφωνία έχει τις ψήφους που χρειάζεται για να
υιοθετηθεί από το ισπανικό Κοινοβούλιο. Εδώ και καιρό, ο Θαπατέρο επιμένει πως
μια λύση στο καταλανικό ζήτημα θα προσφέρει στην ETA ένα καλό κίνητρο ώστε να
αποκηρύξει τον ένοπλο αγώνα. Είναι ο όρος που θέτει η Μαδρίτη για να αρχίσει ο
διάλογος. Ο Θαπατέρο, όπως και αρκετοί άλλοι, θεωρεί ότι, 40 χρόνια μετά την
ίδρυσή της, 38 χρόνια μετά την πρώτη δολοφονία που διέπραξε και δυόμισι χρόνια
μετά την τελευταία, η ETA είναι πλέον τόσο αδύναμη επιχειρησιακά και πολιτικά
που αργά ή γρήγορα θα πάρει την απόφαση να εγκαταλείψει τα όπλα. H ίδια η
Πιλάρ δηλώνει υπερήφανη που μεγάλωσε τα παιδιά της «ώστε να ζήσουν χωρίς
μίσος». Το μόνο που ονειρεύεται είναι «ειρήνη και ελευθερία». Με έναν όρο: να
αποκτήσουν όνομα και πρόσωπο όλα τα θύματα της ETA – όχι μόνο ο σύζυγός της.