TPITH AΠOΨH H «σύντομη δεκαετία» του ’60

Κάτι σημαίνει όταν ένα αμφιθέατρο παραμένει ασφυκτικά γεμάτο για πέντε μέρες
για τις εργασίες ενός συνεδρίου. Κάτι σημαίνει όταν οι συνήθως ύποπτοι για την
αδιαφορία και την κόπωσή τους πανεπιστημιακοί χώροι ενεργοποιούνται και
μεταμορφώνονται σε «αλλιώς» ζωντανούς χώρους.

Αυτό συνέβη με τη «Σύντομη δεκαετία του ’60» το συνέδριο που οργάνωσε η
Ελληνική Εταιρεία Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Ένα παράδοξο συνέδριο καθώς είχες την αίσθηση πως εισηγητές και ακροατές,
παλαιοί αλλά και νέοι, που δεν είχαν καν τότε γεννηθεί, μεταμορφώνονταν σε
πρωταγωνιστές εκείνης της εποχής μετέχοντας στο εκρηκτικό εργαστήριο ζυμώσεων
που τότε συντελούνταν.

Μια «ανησυχητικά παράξενη» οικειότητα, ένα «deja vu» περιβάλλει την δεκαετία
του ’60 και εν μέρει εξηγεί το «γιατί» του ενδιαφέροντος που προκαλεί η
ενασχόληση μαζί της.

Όσοι δεν την έζησαν ηλικιακά τη ζουν φαντασιωσικά.

H πρώτη εμφάνιση των κοινωνικών κινημάτων, η οικολογία, ο φεμινισμός, τα
παιδιά των λουλουδιών. Ένας ολόκληρος λαός που γίνεται ποιητής και αγωνιστής,
και αφήνεται στη στοχαστική απόλαυση της ποίησης του Ελύτη, του Σεφέρη, του
Ρίτσου, του Γκάτσου, στη μουσική ενός Χατζιδάκι κι ενός Θεοδωράκη.

Με λίγα λόγια μια άνοιξη που πασχίζει να μην αποβεί χαμένη. Μια πολιτιστική
και πολιτική έκρηξη που τολμά να ονειρεύεται πως μια άλλη ζωή είναι εφικτή.

H δεκαετία του ’60 επιχείρησε να ξαναγράψει την Ιστορία της ελληνικής
μετεμφυλιακής πραγματικότητας αποσυνδέοντάς την από όσα έμοιαζαν αναπότρεπτα
και «φυσικά» γνωρίσματά της. Μιλώ για τον φόβο, τον διχασμό, τη νοθεία, την
αυταρχικότητα, την επιφύλαξη, τον εξαναγκασμό στη σιωπή, την ενσωμάτωση της
σιωπής αυτής στον καθημερινό λόγο.

Θέλησε να αποφορτίσει την ιστορία του τόπου μας, όχι από το κακό, αλλά από την
«κοινοτοπία του κακού» που την περιέβαλλε. Αν ποτέ τα κατάφερε, με ποιο κόστος
και με ποιες εκπτώσεις, με ποιες μεταθέσεις και συμπυκνώσεις είναι ένα άλλο
θέμα.

Αν το πολιτικό πεδίο σφραγίζεται από το αίτημα εκδημοκρατισμού και τον
ανένδοτο αγώνα η σύντομη δεκαετία πάσχισε να είναι ανένδοτη στην επιθυμία της
να ξαναγράψει με άλλους όρους την Ιστορία.

Πώς γράφεται όμως η Ιστορία;

H κίνηση των ιδεών δεν είναι ούτε ευθύγραμμη ούτε επιδέχεται λογιστική
αποτίμηση, αλλά είναι απρόβλεπτη και ακυβέρνητη. Επιφυλάσσει νέες και φοβερές
εκπλήξεις!

Το βιβλίο της ιστορίας δεν είναι ποτέ άρτιο. Λείπουν σελίδες, άλλες είναι
λευκές, ή μουτζουρωμένες από την εμπάθεια και την παρανάγνωση άλλες είναι
σκισμένες, ή γραμμένες σε μια μυστική γλώσσα. Όλα αυτά ο ερευνητής καλείται να
τα αποκαταστήσει, όχι για να παραδώσει ένα άρτιο ευανάγνωστο βιβλίο, αλλά και
για να αναδείξει τη σημασία της απορίας της σιωπής των κενών στην αφήγηση. Για
να ιχνηλατήσει τους μηχανισμούς εκείνους που οδήγησαν σε μια αέναα
συνεχιζόμενη κατασκευή και ανακατασκευή της συλλογικής μνήμης.

Άλλωστε η σύντομη δεκαετία δεν συγκροτήθηκε σε ένα αρμονικό περιβάλλον, αλλά
εν μέσω αντιθέσεων, συγκρούσεων και αμφιθυμιών πορεύθηκε.

H ταυτότητα της δεκαετίας του ’60, όπως και κάθε άλλη ταυτότητα, συγκροτείται
με βάση όχι ένα υπαρκτό αντικείμενο αλλά με βάση την απώλεια αυτού που δεν
υπάρχει πια. Σε μια προσπάθεια ενσωμάτωσης του απολεσθέντος «αντικειμένου»
στην ταυτότητα αυτού που παραμένει.

Αναπόφευκτα έτσι οι λόγοι που αρθρώνονται για την δεκαετία του ’60 δεν
θεμελιώνονται μόνον στον ορθό λόγο αλλά και στη φαντασία, την προβολή, την
εξιδανίκευση, την απώθηση.

Αν το τραύμα του εμφυλίου έδωσε ώθηση στη σύντομη δεκαετία, το τραύμα αυτό
ίσως δεν επουλώθηκε ποτέ.

Με το τέλος του εμφυλίου, ο εμφύλιος συνεχίσθηκε. Το σύνδρομο ενός
μετα-τραυματικού στρες, με τις συνεχείς αναζωπυρώσεις εντάσεων,
κατηγοριοποιήσεων, εμπαθειών, μπορεί να εξηγεί ορισμένα από τα ανορθολογικά
του σύγχρονου δημόσιου βίου μας. Όμως, όπως μας θυμίζει και πάλι η ψυχολογία,
η αφήγηση του τραύματος, η διαμεσολάβησή του μέσα από τον δίαυλο του λόγου
παραμένει η πιο αποτελεσματική οδός για την αντιμετώπισή του.

Έτσι, ο επιστημονικός λόγος που αρθρώνεται για την ανάλυση της δεκαετίας του
’60 είναι και «καθαρτικός».

Σήμερα το καθεστώς μιας παγκοσμιοποιημένης ανασφάλειας που μας περιβάλλει
απαιτεί, ίσως σαν ένα είδος φυγής προς τα εμπρός, απόλυτες βεβαιότητες,
μονοσήμαντες αλήθειες, ανάλγητες εισαγγελικές στάσεις ζωής, μανιχαϊστικά
σχήματα ερμηνείας του κόσμου, από δω οι καλοί, από κει οι κακοί κι ανάμεσά
τους το χάος.

Κι όμως τότε 40 χρόνια πριν υπήρξε μια περίοδος που αντιστάθηκε σε όλα αυτά.
Αναζητήθηκε μια αλήθεια από την μεριά της συλλογικής αλληλεγγύης, της
αντινομίας, της απορίας, της έκπληξης. Της αντίστασης στη λήθη και τον θάνατο.
Τι απομένει; H χαμένη άνοιξη, έστω ως ουτοπικό πρόταγμα παραμένει. Κάποτε, δεν
γίνεται αλλιώς, εις μάτην όλων των καιρών, εις μάτην όλων των εποχών, θα
ανθίσει και πάλι!

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.