TPITH AΠOΨH Tο «έγκλημα του Xρηματιστηρίου»

Τι είναι η ληστεία μιας τράπεζας μπροστά στην ίδρυση μιας τράπεζας;

(Μπέρτολντ Μπρεχτ, Το μυθιστόρημα της πεντάρας)

Το ηθικό αυτό ερώτημα, όταν διατυπωνόταν πριν από 75 χρόνια, εξέφραζε εκείνο
το φάντασμα που είχε εντοπισθεί να πλανιέται στην Ευρώπη άλλα τόσα χρόνια
νωρίτερα και έμοιαζε πλέον στα ανατολικά της να παίρνει ήδη υλική υπόσταση.
Πατούσε σε μιαν ισχυρή θεωρία που ερμήνευε τις συγκρούσεις οικονομικών και
κοινωνικών συμφερόντων, διαγράφοντας μιαν ιστορική πολιτική προοπτική
εξάλειψης των αντιθέσεων που τις γεννούσαν. H εξαθλίωση, για παράδειγμα, στην
οποία μπορούσε να οδηγήσει χιλιάδες μικροεπιχειρηματίες και αγρότες μία
τράπεζα απολύτως νόμιμα, επειδή άλλαξαν τα επιτόκια, θα είχε πολύ βαρύτερες
συνέπειες από την όποια ληστεία και επέβαλλε συνεπώς – αυτή ήταν η λογική του
ερωτήματος του Μπρεχτ – τη θεμελιακή αλλαγή όλου του συστήματος των
οικονομικών σχέσεων.

Με όλα όσα μεσολάβησαν, το φάντασμα στις μέρες μας φαίνεται να έχει πετάξει,
την καθεστηκυία τάξη πάντως δεν την απειλεί. Όσο όμως διατηρούνται μεγάλες
ανισότητες, σε κάποιες φάσεις μάλιστα οξύνονται, εντείνεται και η αίσθηση της
αδικίας στην κοινωνία. Να την εκμεταλλευθούν επιδιώκουν συντηρητικοί πολιτικοί
παράγοντες στη χώρα μας, εγείροντας διαρκώς ηθικολογικά ζητήματα, χωρίς κανένα
θεωρητικό υπόβαθρο, ούτε ανατρεπτική διάθεση προφανώς. Εκείνη η παράδοσή τους
είναι παντελώς ξένη, στο παρελθόν την πολεμούσαν άλλωστε με όλα τα μέσα.
Κορυφαίο παράδειγμα το «έγκλημα του Χρηματιστηρίου», η κατάρρευση δηλαδή των
τιμών των μετοχών μετά την ξέφρενη άνοδό τους το 1999 και η πτωτική τους τάση
με κάποιες ανοδικές διαλείψεις κατόπιν, όπου πλήθος ανθρώπων με σχετικά μικρά
εισοδήματα και ακόμα μικρότερες γνώσεις παρασύρθηκαν από απατηλές προσδοκίες
εύκολου κέρδους και έχασαν τα λεφτά τους. Στον ίδιο καμβά εντάσσονται οι
καταγγελίες για τα «σκάνδαλα» στις προμήθειες της ΔΕΗ, ή σε όρους συμφωνιών
για την επένδυση ξένων κεφαλαίων, π.χ. στην Εμπορική Τράπεζα.

Άρχισαν έτσι μια σειρά από δίκες με κατηγορουμένους τα προηγούμενα διοικητικά
συμβούλια: της ΔΕΗ με πρόεδρο τον καθηγητή Δημήτρη Παπούλια, της ΔΕΚΑ (Δημόσια
Επιχείρηση Κινητών Αξιών) με πρόεδρο τον πρώην γενικό γραμματέα του υπουργείου
Οικονομικών Γιάννη Κουσουλάκο, της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς με πρόεδρο τον
καθηγητή Σταύρο Θωμαδάκη. Από τις ποινικές κατηγορίες για βλάβη του δημοσίου
συμφέροντος εξαιρέθηκαν οι πολιτικοί τους προϊστάμενοι, καθώς η αυτοπροστασία
του πολιτικού συστήματος θέσπισε κανόνες για την παραπομπή υπουργών που
απαιτούν κοινοβουλευτικές διαδικασίες, προϋποθέτουν πλειοψηφίες και δεν
μπορούσαν πλέον να κινηθούν λόγω παραγραφής.

Αν και για τα ποινικά δικαστήρια είναι δύσκολο να κρίνουν πολύπλοκες
οικονομικές υποθέσεις που αναφέρονται σε ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο περιβάλλον,
οι αποφάσεις τους ώς τώρα ήσαν ευτυχώς απαλλακτικές. Αλλά αυτό δεν εμπόδισε
πολιτικούς και μέσα ενημέρωσης να συνεχίζουν τις κατηγορίες, με το επιχείρημα
ότι δεν κρίθηκε η «ουσία» αλλά μόνο τυπικές νομικές πλευρές, κραυγαλέα, όπως
παρακολουθήσαμε τις τελευταίες μέρες μετά την απόφαση για τη ΔΕΚΑ. Αρκετές
δίκες ακόμα εκκρεμούν.

Όλοι αυτοί οι κατηγορούμενοι ενώπιον της κοινωνίας ήσαν άνθρωποι που ανέλαβαν,
στον τομέα αρμοδιότητάς του ο καθένας, να διαχειρισθούν το άνοιγμα των αγορών
από τη δεκαετία του 1990 στην Ελλάδα, τη μετάβαση από μια σε μεγάλη έκταση
κρατικά ελεγχόμενη και προστατευμένη οικονομία σε συνθήκες όπου κυριαρχεί ο
διεθνής ανταγωνισμός, σε μία περίοδο όπου πραγματοποιούνταν μεγάλες επενδύσεις
υποδομών και χρειάζονταν ακόμα περισσότερες. Έπρεπε να το κάνουν με το
μικρότερο δυνατό κόστος για την κοινωνία και για το Δημόσιο, έχοντας να
αντιμετωπίσουν ισχυρά επιχειρηματικά συμφέροντα που θα εκμεταλλεύονταν κάθε
παγιωμένη αδυναμία και υστέρηση του κράτους για να αποσπάσουν όσα περισσότερα
οφέλη μπορούσαν. Και έπρεπε επίσης να συμβάλουν στη δημιουργία θεσμών που να
ανταποκρίνονται στις νέες συνθήκες, όπως η εποπτική αρχή για την Κεφαλαιαγορά,
που έστησε από το μηδέν ο Σταύρος Θωμαδάκης, ή ο κώδικας εταιρικής
δεοντολογίας, για τον οποίο δέχθηκε δριμείες επιχειρηματικές επιθέσεις.

Σημαίνουν τα παραπάνω ότι όλες τους οι ενέργειες ήσαν ορθές ή έστω ότι
απέκλεισαν περιπτώσεις αθέμιτων συναλλαγών και διαφθοράς; Και βέβαια όχι. Θα
έπρεπε όμως να καταγγέλλονται και να παραπέμπονται στα δικαστήρια συγκεκριμένα
κρούσματα, εφόσον τεκμηριώνονται, και όχι η συνολική τους δράση, η
αγοραπωλησία μετοχών από τη ΔΕΚΑ φερ’ ειπείν, που δουλειά της ήταν να τη
διενεργεί κατά την κρίση της, επειδή η χρηματιστηριακή αγορά εξελίχθηκε έτσι
ώστε πολλοί να υποστούν ζημίες.

Στο οικονομικό σύστημα που ζούμε, ισότητα μεταξύ μεγάλων και μικρών
επιχειρήσεων, ισχυρών κεφαλαίων και μικροαποταμιευτών δεν υπάρχει. Για την
προστασία του δημοσίου συμφέροντος, της κοινωνίας, όλων των «μικρών»,
χρειάζεται διαφάνεια, ενημέρωση, εποπτεία των αγορών. Κάποια βήματα έχουν
γίνει, απαιτούνται πολύ περισσότερα. Στην αντίθετη κατεύθυνση λειτουργούν οι
δημαγωγικές καταγγελίες.