Ξαναγράφοντας το παρελθόν

Πολλοί θυμάστε τι κάνατε και πού βρισκόσασταν την 11η Σεπτεμβρίου όταν
έπεσαν οι Δίδυμοι Πύργοι. Δοκιμάστε τώρα να θυμηθείτε τι κάνατε μία ημέρα
πριν, στις 10 Σεπτεμβρίου. Αδύνατο για τους περισσότερους. Ο εγκέφαλος
αποθηκεύει τις έντονα συγκινησιακές αναμνήσεις με διαφορετικό τρόπο από ό,τι
τις ουδέτερες. Οι άσχημες αναμνήσεις μένουν βαθύτερα χαραγμένες στο μυαλό μας
και τις θυμόμαστε για περισσότερο καιρό.

Οι επιστήμονες προσπαθούν να βρουν τρόπους να σβήνουν ή να μειώνουν την ένταση των αναμνήσεων που μας προκαλούν πόνο και εφιάλτες. Τα ηθικά ερωτήματα όμως που δημιουργούνται είναι πολλά και το ρίσκο μεγάλο

Ο Ρότζερ Πίτμαν, ψυχίατρος στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, εξηγεί πως από
εξελικτική άποψη αυτό χρησιμεύει στο να αντιδράσουμε καλύτερα την επόμενη φορά
που θα μας συμβεί κάτι παρόμοιο. Μερικές φορές, όμως, το τίμημα είναι μεγάλο.
Το ένα τρίτο όσων έχουν μία προσωπική τραυματική εμπειρία αναπτύσσουν μία
πάθηση γνωστή ως μετατραυματικό στρες.

Όποιο και αν είναι το ερέθισμα – τρομοκρατική επίθεση, φυσική καταστροφή,
συμμετοχή σε πολεμικές επιχειρήσεις, βίαιο έγκλημα ή δυστύχημα -, το στρες
προκαλεί οδυνηρή επιστροφή στο παρελθόν και τα θύματά του υποφέρουν από φοβίες
που έχουν σχέση με όσα τους θυμίζουν την εμπειρία τους. Είναι εξουθενωτικό
γιατί δεν αφήνει τα άτομα να ζήσουν τη ζωή τους κανονικά, ενώ μπορεί να
διαρκέσει μέχρι να πεθάνουν.

Νέα προσέγγιση. Όλες οι διαθέσιμες θεραπείες έχουν μειονεκτήματα, αλλά
τα τελευταία δύο χρόνια μία νέα προσέγγιση στο θέμα έχει προκαλέσει μεγάλη
αναταραχή στον κόσμο της επιστήμης, καθώς υπόσχεται λύση στο πρόβλημα που
βασανίζει εκατομμύρια ανθρώπους. Οι επιστήμονες μαθαίνουν ολοένα και
περισσότερα για το πώς σχηματίζει και πώς ανακτά τη μνήμη ο εγκέφαλος. Οι νέες
γνώσεις τους ωθούν να δοκιμάζουν φάρμακα που σβήνουν ή σταματούν προβληματικές
αναμνήσεις σε μοριακό επίπεδο. Για όσους υποφέρουν χρόνια από μετατραυματικό
στρες, η θεραπεία υπόσχεται καλύτερη ζωή, την οποία ελάχιστοι μπορούσαν να
ονειρευτούν. Τα πρώτα αποτελέσματα δείχνουν ποσοστό επιτυχίας πολύ μεγαλύτερο
από οποιασδήποτε άλλης γνωστής θεραπείας. «Είναι μία από τις πιο συναρπαστικές
ανακαλύψεις στην ιστορία της Ψυχολογίας», λέει ο Πίτμαν στο περιοδικό «New
Scientist».

Φάρμακα για την πίεση. Μία από τις μεθόδους κατά του μετατραυματικού
στρες που δοκιμάζει ο Πίτμαν, είναι η απευθείας μεσολάβηση στον σχηματισμό της
μνήμης. H ιδέα γεννήθηκε τη δεκαετία του ’90 όταν έγιναν πειράματα σε ποντίκια
με β-αναστολείς, φάρμακα για την πίεση. Το 2001 ο Πίτμαν το δοκίμασε σε
ανθρώπους. Συμμετείχαν θύματα αυτοκινητικού δυστυχήματος ή βιασμού που έφταναν
στο νοσοκομείο. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Όσοι πήραν χάπια
προπανολόλης (β-αναστολέας) δεν είχαν στρες, αντίθετα από όσους πήραν εικονικά
χάπια. Οι β-αναστολείς μπορεί να έχουν τη δυνατότητα όχι μόνο να προλάβουν τα
συμπτώματα του στρες, αλλά και να τα θεραπεύσουν αφού εκδηλωθούν, ακόμα και
δεκαετίες αργότερα. Άλλωστε, οι αναμνήσεις είναι πολύ πιο ρευστές από ό,τι
νομίζαμε…

Άλλα πειράματα με τέτοια φάρμακα έδειξαν ότι οι έντονες, δυσάρεστες ή
ευχάριστες, αναμνήσεις είναι πιθανό να αδυνατίσουν και να γίνουν απλώς
συνηθισμένες. Αυτό γίνεται αν το φάρμακο χορηγηθεί στον ασθενή την ώρα που οι
αναμνήσεις του επιστρέφουν. Αν όμως εκείνη τη στιγμή θυμηθεί ένα άλλο
περιστατικό, τότε το φάρμακο μπορεί να επηρεάσει και αυτή την ανάμνηση. Είναι
ρίσκο, το οποίο ακόμα δεν έχουν ερευνήσει οι ειδικοί.

Σχεδιασμός νέων. Οι επιστήμονες λένε ότι είναι νωρίς ακόμα, αλλά η
πιθανή χρήση φαρμάκων που αλλάζουν τη μνήμη δίνει υποσχέσεις για θεραπεία του
μετατραυματικού στρες. Τα αποτελέσματα θα είναι καλύτερα όταν παρασκευασθούν
φάρμακα ειδικά σχεδιασμένα για να επεμβαίνουν στη μνήμη, αντί να βασίζονται
στις παρενέργειες όσων χρησιμοποιούνται για άλλες ασθένειες. «Πρόκειται για
την πρώτη σοβαρή απόπειρα σύγκλισης ψυχολογικής θεραπείας και νευρολογίας και
είναι άκρως ενδιαφέρουσα», λέει ο Ρίτσαρντ Μπράιαντ, ψυχίατρος που ειδικεύεται
στο μετατραυματικό στρες, στο Πανεπιστήμιο της Νέας Νότιας Ουαλίας στο Σίδνεϊ.

Σε 5-10 χρόνια έτοιμα τα φάρμακα που θα αλλάξουν τη ζωή μας

H αμυγδαλή του εγκεφάλου επεξεργάζεται πρώτη τα ερεθίσματα που στέλνουν οι αισθήσεις και προκαλεί τις αντιδράσεις του οργανισμού που δημιουργούν στρες. Όταν κρίνει ότι το ερέθισμα είναι απειλητικό δίνει την εντολή στον ιππόκαμπο, το κέντρο μνήμης του εγκεφάλου, να το αποθηκεύσει βαθύτερα από άλλα, δημιουργώντας μία έντονη ανάμνηση που δύσκολα σβήνει

Κάθε μέρα οι επιστήμονες καταλαβαίνουν περισσότερα για τη λειτουργία
της μνήμης και τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να την χειριστούμε. Αυτή
η γνώση μπορεί να έχει πολύ ευρύτερες επιδράσεις, εκτός από τη θεραπεία του
μετατραυματικού στρες. Αν κάποιος που βλέπει συχνά εφιάλτες εμποδίσει τις
τραυματικές αναμνήσεις που τον βασανίζουν, μπορεί να σταματήσει τα άσχημα
όνειρα.

Τι γίνεται όμως με τις αναμνήσεις που είναι απλώς ανεπιθύμητες και όχι
παθολογικές; Θα έπρεπε να παίρνουμε ένα χάπι για να ξεχνούμε κάθε ταπεινωτική,
ενοχλητική και θλιβερή εμπειρία; «Ο κόσμος νομίζει ότι τα φάρμακα που αλλάζουν
τις αναμνήσεις μας είναι επιστημονική φαντασία», λέει ο Ρίτσαρντ Γκλεν Μπουάρ
από το Κέντρο της Γνωστικής Ελευθερίας και Δεοντολογίας στο Ντέιβις της
Καλιφόρνιας. «Κάνουν όμως λάθος. Αυτά τα φάρμακα θα είναι διαθέσιμα σε 5-10
χρόνια και θα αλλάξουν τελείως τη ζωή μας. Επέμβαση στις αναμνήσεις ενός
ατόμου σημαίνει επέμβαση στο κεντρικό κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης».

Τα ερωτήματα. Παρ’ όλα αυτά, ο Μπουάρ πιστεύει ότι τα άτομα πρέπει να
έχουν το δικαίωμα να διαχειρίζονται τις αναμνήσεις τους. «Δεν θα έλεγα ότι
πρέπει να απαγορευτεί σε ένα θύμα του Ολοκαυτώματος να σβήσει τις οδυνηρές
αναμνήσεις που το κατατρύχουν, μόνο και μόνο για να ωφεληθεί η κοινωνία από τη
δική του εμπειρία». Ωστόσο, τονίζει και τους πιθανούς κινδύνους. Τι θα γίνει
αν οι εγκληματίες πάρουν ένα φάρμακο που σβήνει τη μνήμη ώστε να μη θυμούνται
τα εγκλήματά τους και να νομίζουν ότι δεν έκαναν τίποτα κακό; Πρέπει να
επιτρέπεται στους ανθρώπους να σβήνουν τις μνήμες τρίτων;

Χειρότεροι άνθρωποι. Άλλοι ερευνητές δεν αισθάνονται τόσο άνετα με την
ιδέα. «Φυσικά, δεν θα ήθελα να ξαναγράψω το παρελθόν», λέει ο Έρικ Καντέλ,
επιστήμονας ειδικός στη μνήμη στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και κάτοχος του
Βραβείου Νόμπελ. «Όταν κάποιος αισθάνεται ένοχος για μία πράξη του, έχει
σοβαρό λόγο για τις ενοχές του. Οι εφιάλτες τον κάνουν καλύτερο άνθρωπο γιατί
συνειδητοποιεί τις επιπτώσεις των πράξεών του. Αισθάνεσαι άσχημα όταν
πληγώνεις άλλους. Τέτοια φάρμακα θα μας κάνουν χειρότερους ανθρώπους. Είναι
βέβαιο ότι η τεχνολογία που χρειάζεται για να σβήσεις τη μνήμη θα υπάρχει σε
λίγο. Τώρα πρέπει να αποφασίσουμε αν είναι ηθικά αποδεκτή».

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου