Πιέσεις για επιστροφή ελληνικών αρχαιοτήτων

Ο Έφηβος του Σααρμπρίκεν, ένα αριστουργηματικό χάλκινο άγαλμα, κόστισε 7 εκατ. δολάρια στο Μουσείο Γκετί. Σε μια καλοστημένη επιχείρηση για την παραπλάνηση των πωλητών, το έργο τελικά κατασχέθηκε στο Μόναχο από Έλληνες και Γερμανούς αστυνομικούς και επέστρεψε στην Ελλάδα

Όταν ένας αρχαιοκάπηλος ονόματι Τζιάκομο Μέντιτσι «κελαηδάει» στην ιταλική
αστυνομία, στην Καλιφόρνια, στο πλουσιότερο μουσείο του κόσμου, το Μουσείο
Γκετί, πέφτουν κεφάλια. Στη Νέα Υόρκη το Μητροπολιτικό Μουσείο αποφασίζει να
επιστρέψει στη Ρώμη το ωραιότερο αρχαίο αγγείο του, ως προϊόν αρχαιοκαπηλίας.
Και στην Αθήνα το υπουργείο Πολιτισμού αποφασίζει ότι ήρθε η ώρα «να μιλήσουμε
με τον δικηγόρο μας» για την επιστροφή ενός χρυσού στεφανιού από τη Βόρεια
Ελλάδα και άλλων ελληνικών αρχαιοτήτων που βρίσκονται σήμερα στις συλλογές του
Μουσείου Γκετί…

Όλα αυτά συνδέονται. Τα νήματα συναντώνται στην γκρίζα ζώνη στην οποία τα
προϊόντα αρχαιοκαπηλίας «νομιμοποιούνται» με τη μεσολάβηση εμπόρων τέχνης, οι
οποίοι προμηθεύουν τα φημισμένα μουσεία με αρχαιότητες.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του χάλκινου αγάλματος του Εφήβου του
Σααρμπρίκεν, το οποίο προσφέρθηκε προς πώληση στη Γερμανία στην τότε
διευθύντρια Ελληνικών και Ρωμαϊκών Αρχαιοτήτων του Μουσείου Γκετί, Μάριον
Τρου, της οποίας το κεφάλι… έπεσε λόγω υποψίας ότι εμπλέκεται σε αποδοχή
προϊόντων αρχαιοκαπηλίας, τα οποία προέρχονταν από την Ιταλία, όπου εκείνη
δικάζεται σήμερα. Στην περίπτωση αυτή – αντίθετα με μια σειρά από ιταλικές
αρχαιότητες, προϊόντα αρχαιοκαπηλίας – η κ. Τρου έκανε πίσω, θεωρώντας ότι το
άγαλμα, που προέρχεται από ελληνικό βυθό, ήταν ύποπτης προέλευσης.

Έτσι μπόρεσε η ελληνική πλευρά να προσεγγίσει τους παράνομους πωλητές με έναν
δικό της «αγοραστή» σε μια πρωτοφανή συντονισμένη επιχείρηση της Ελληνικής
Αστυνομίας και των υπουργείων Πολιτισμού και Εξωτερικών, να κατασχέσει στο
Μόναχο τον θαυμαστό και σπανιότατο Έφηβο του 3ου αιώνα π.X. μέσα σ’ ένα βαν –
με τη συνδρομή και της γερμανικής αστυνομίας – και να τον επιστρέψει στην
Ελλάδα.

Το χρυσό στεφάνι που ζητούμε να επιστραφεί στην Ελλάδα. Το έφερε το 1992 στο Μόναχο Έλληνας μετανάστης και πουλήθηκε στο Μουσείο Γκετί. Την ίδια χρονιά, το αμερικανικό μουσείο ρώτησε το υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας αν γνωρίζει αυτό το στεφάνι και αν είναι γνήσιο

Όταν όμως ο έμπορος και αρχαιολόγος Κριστόφ Λεόν έδειξε στην πρώην υπεύθυνη
του Μουσείου ένα πλούσιο λαμπερό χρυσό στεφάνι που είχε φέρει μαζί του Έλληνας
μετανάστης στη Γερμανία, πανομοιότυπο με το χρυσό στεφάνι που βρέθηκε στον
τάφο του Φιλίππου B’ στη Βεργίνα, η κ. Τρου δεν άντεξε στον πειρασμό. Στην
αρχή είπε όχι και έξι μήνες αργότερα το Μουσείο Γκετί αγόρασε έναντι 12 εκατ.
ευρώ το στεφάνι – που πιθανολογείτο ότι προέρχεται από τη Βόρεια Ελλάδα. Ο
Λεόν το είχε αγοράσει από δυο Έλληνες κι έναν Σέρβο, οι οποίοι έψαχναν για
αγοραστή στους καλλιτεχνικούς κύκλους του Μονάχου, και το είχε μεταπωλήσει σε
άγνωστο συλλέκτη στην Ελβετία!

Τον Νοέμβριο του ’92, για τους τύπους, ο νομικός σύμβουλος του Μουσείου Γκετί
έστειλε επιστολές στα υπουργεία Πολιτισμού της Ελλάδας, της Ιταλίας και της
Τουρκίας και ρωτούσε για την αυθεντικότητα και την προέλευση του χρυσού
στεφανιού και τριών ακόμη αρχαιοτήτων. Ζητούσε μάλιστα να απαντηθεί το ερώτημα
σ’ έναν μήνα.

Σ’ έναν μήνα ήταν αδύνατον να γίνει η σχετική αρχαιολογική, νομική και
αστυνομική έρευνα. Ειδοποιήθηκε η Αστυνομία και η Ιντερπόλ. H απάντηση στην
επιστολή δόθηκε τον επόμενο Μάρτιο: η Ελλάδα δεν συνηγορούσε να αγορασθούν·
χρειαζόταν χρόνος και έρευνα για τη συγκέντρωση αρχαιολογικών στοιχείων – αλλά
διατηρούσε και τα νομικά δικαιώματά της.

Έτσι άρχισε μια συνεχής αλληλογραφία του υπουργείου Πολιτισμού με το διάσημο
μουσείο, που ήταν φανερό ότι από την πλευρά του προσπαθούσε να κερδίσει χρόνο.
«Εφόσον πρόκειται για ένα μουσείο ξεκινούμε πάντοτε καλή τη πίστη. Ζητήσαμε
χρόνο για ν’ απαντήσουμε και ακολούθησε ενδελεχής έρευνα», είπε στα «NEA» καλά
πληροφορημένη πηγή του υπουργείου Πολιτισμού.

Τον Μάρτιο του ’95 ενημερώσαμε το Μουσείο Γκετί ότι ένα από τα τέσσερα
διεκδικούμενα αρχαία στις συλλογές είχε με βεβαιότητα κλαπεί από τη Θάσο και
μάλιστα είναι δημοσιευμένο. Για τα υπόλοιπα ενημερώσαμε το μουσείο ότι είναι
προϊόντα λαθρανασκαφής. Ταυτόχρονα ενημερώθηκε η πρεσβεία των Ηνωμένων
Πολιτειών και η πρεσβεία μας στην Ουάσιγκτον. Και η αλληλογραφία ήταν
συνεχής…

Δεκατρία χρόνια στο περίμενε, παρά τις αποδείξεις

Άγαλμα Κόρης, σαν αυτά που στόλιζαν την Ακρόπολη, αγοράσθηκε έναντι 3,3 εκατ. δολαρίων από το Μουσείο Γκετί και διεκδικείται από την Ελλάδα, μαζί με βοιωτική επιτύμβια στήλη με εγχάρακτο το όνομα «Αθανίας»

Δεκατρία χρόνια μετά, με ακλόνητες αποδείξεις για την ελληνική προέλευση ενός
αρχαίου ανάγλυφου από τη Θάσο, αλλά και με ισχυρά στοιχεία και άσους στο
μανίκι ότι το χρυσό στεφάνι και άλλα έργα τέχνης (όπως μια αρχαϊκή Κόρη από
αθηναϊκό ή νησιωτικό εργαστήριο) ήταν προϊόντα αρχαιοκαπηλίας, το ελληνικό
υπουργείο Πολιτισμού θεώρησε ότι εξάντλησε τις συζητήσεις επιστροφής των
τεσσάρων «ύποπτων» αρχαιοτήτων που αγοράσθηκαν από το Μουσείο Γκετί έναντι 7,2
εκατ. δολαρίων.

Ο νέος διευθυντής του Μουσείου Γκετί, Μάικλ Μπαντ, που θα αναλάβει καθήκοντα
στις 3 Ιανουαρίου, απάντησε αμέσως «θα το συζητήσουμε», στοχεύοντας ίσως στη
στοιχειοθέτηση δικαιώματος παραγραφής.

Όμως, η ελληνική πλευρά θεωρεί ότι δεν μπορούμε να περιμένουμε άλλο. «H
μέθοδος της διπλωματικής προσέγγισης τόσα χρόνια μάλλον ενθαρρύνει και
διευκολύνει το Μουσείο Γκετί στην απόκτηση παράνομων αρχαιοτήτων. Όπως φάνηκε,
δεν φοβήθηκαν και δεν σταμάτησαν να κάνουν αυτή τη δουλειά», σχολιάζει
υψηλόβαθμο στέλεχος του υπουργείου Πολιτισμού.

Κάθε μουσείο και κλεμμένο αρχαίο

«H Ελλάδα θα πρέπει να διοργανώσει ένα διεθνές συνέδριο για το θέμα της
αρχαιοκαπηλίας. Να τους καλέσουμε εδώ και να χτυπήσουμε αλύπητα τα ξένα
μουσεία, με στοιχεία. Γιατί δεν το έχουμε κάνει ακόμα;», αναρωτιέται ο
καθηγητής της Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Γεώργιος Σ.
Κορρές. Κι αναφέρει δεκάδες παραδείγματα γνωστών ελληνικών αρχαιοτήτων σε ξένα
μουσεία:

«Τι νόημα έχει να εκτίθεται στο Μουσείο Σόανς του Λονδίνου ένα μεμονωμένο
κομμάτι από την ανάγλυφη ζωφόρο του Ερεχθείου, του οποίου την προέλευση
αντελήφθη και αναγνώρισε ο καθηγητής Μπέρναρντ Άσμολ; Γιατί δεν το
επιστρέφουν;

Γιατί δεν ζητούμε να επιστραφεί από το Μουσείο Antiken Sammlung της
Βασιλείας το άνω μέρος επιτύμβιας στήλης (το κάτω μέρος βρίσκεται στο μουσείο
της Βραυρώνας!), όπως αναγνώρισαν οι καθηγητές Γιώργος Δεσπίνης και Ράινχαρντ
Στούπεριχ;

Το μεσαίο τμήμα επιτύμβιας στήλης από το μουσείο της Βραυρώνας βρίσκεται,
επίσης, στο Μουσείο Νατσιονάλε της Ρώμης, όπως αναγνώρισε η δρ Μέλπω Πολυγιώργη».