H Ιστορία διδάσκει… οικονομία

H ιστορία έχει καταγράψει καλές και κακές εποχές. Τα τελευταία χρόνια, όμως,
οι κακές ειδήσεις είναι περισσότερες από τις καλές. Και ενώ όλος ο κόσμος
πίστευε ότι με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου θα επικρατούσε ηρεμία στον πλανήτη,
βλέπει την Κίνα της μετα-μαοϊκής περιόδου να κάνει δυναμικά την εμφάνισή της
στην παγκόσμια σκηνή σαν ανταγωνίστρια δύναμη απέναντι στην αμερικανική
κυριαρχία.

Όμως ποιος φοβάται την Κίνα, στην οποία η παραγωγικότητα είναι χαμηλή; Καθώς ο
πληθυσμός της χώρας είναι πολλαπλάσιος του αμερικανικού και καθώς το μέλλον
είναι μακρύ και αβέβαιο, οι περισσότεροι πιστεύουν ότι θα έπρεπε όλος ο κόσμος
να καλλιεργήσει καλές σχέσεις με την Κίνα. Ως οικονομολόγος θα πρέπει να
προσθέσω ότι η Κίνα έχει πολύ αξιόλογο εργατικό δυναμικό. Πριν από το 1000
μ.X. το μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα στην Κίνα ήταν υψηλότερο από το αντίστοιχο
πολλών δυτικών κρατών. Έπειτα, την πρωτοκαθεδρία πήρε η Ολλανδία. Μετά τις
ανακαλύψεις του Νεύτωνα στα μαθηματικά, πέρασε μπροστά η Αγγλία, η οποία
έμεινε στην κορυφή από το 1600 έως το 1900 μ.X., όταν η αυτοκρατορία της
βασίλισσας Βικτωρίας υποσκιάστηκε από ένα δικό της παιδί, την Αμερική.

Πώς έγινε υπερδύναμη

H ιστορία δεν έχει χιούμορ. Αν ο Γεώργιος Γ’ είχε δώσει στους κατοίκους των
βρετανικών αποικιών στη Βόρεια Αμερική όλες τις ελευθερίες που απολάμβαναν οι
Άγγλοι υπήκοοι, ίσως ο κόσμος να ήταν σήμερα πολύ διαφορετικός. H Αμερική
ηγήθηκε της Αγγλίας (και της Γαλλίας και της Γερμανίας) για πολλούς λόγους,
και όχι μόνο λόγω της προόδου στα μαθηματικά. H Αμερική εισήγαγε τη
Βιομηχανική Επανάσταση -τις ατμομηχανές του Watt και άλλες εφευρέσεις -από την
Ευρώπη. Αργότερα υιοθετήθηκε η χρήση του ηλεκτρισμού και του τηλέγραφου -που
αναπτύχθηκαν από Άγγλους και Γερμανούς θεωρητικούς -με τρόπο που απέφερε
χρήματα στις εμπλεκόμενες αμερικανικές εταιρείες. Ο Χένρι Φορντ, ο Ροκφέλερ
και ο Κάρνεγκι ήταν σκληρά εργαζόμενοι επιχειρηματίες και όχι θεωρητικοί (και
για αναδείξουμε το παράδοξο, ας αναφέρουμε ότι ο ανταγωνιστικός καπιταλισμός
αναπτύχθηκε στα πανεπιστήμια της Σκωτίας και στις αγορές του Μάντσεστερ και
του Μπέρμιγχαμ). Οι έξυπνοι τεχνίτες της Αμερικής έγιναν μεγάλοι εφευρέτες.
Όπως ακριβώς έκαναν οι Ιάπωνες τον 20ό αιώνα, οι Αμερικανοί αντέγραψαν,
μιμήθηκαν και βελτίωσαν ιδέες που ήδη υπήρχαν.

Αντίθετοι δρόμοι

Παρά τη φούσκα που έσκασε στο Χρηματιστήριο, η ανάπτυξη του ΑΕΠ παγκοσμίως συνεχίστηκε με σταθερούς ρυθμούς στο διάστημα 1995 – 2005

H Αμερική είχε τα πάντα: Καλλιεργήσιμες εκτάσεις, ορυχεία χαλκού και σιδήρου,
κάρβουνο και άλλα μεταλλεύματα, αλλά και αποθέματα πετρελαίου. Αντίστοιχους
πόρους είχε, βέβαια, και η τσαρική Ρωσία. Όμως, ο ίδιος ο τσάρος αποτελούσε
τροχοπέδη για την ανάπτυξη καθώς οι αγρότες ήταν σκλάβοι, ενώ οι Ρώσοι και οι
ξένοι γεωλόγοι δεν γνώριζαν παρά ελάχιστα για τα πλούσια κοιτάσματα πετρελαίου
και τους φυσικούς πόρους της Σιβηρίας. H αριστοκρατία είναι καλή για τα καφέ
και τα καζίνα αλλά δεν συνεισφέρει στην ανάπτυξη του ΑΕΠ. Το αντίθετο,
μάλιστα.

Εύκολη επιστήμη

Τα οικονομικά, στην πραγματικότητα, είναι μια εύκολη επιστήμη. Ξέρει πώς να
διορθώνει τα ίδια της τα προβλήματα. Αντίθετα, η γεωπολιτική, η κοινωνιολογία,
ο εθνικισμός και το έγκλημα είναι αναμφισβήτητα δύσκολα αντικείμενα. Ας
κάνουμε μια αντικειμενική σύγκριση: Παρά τη φούσκα που έσκασε στο
Χρηματιστήριο, η ανάπτυξη του ΑΕΠ παγκοσμίως συνεχίστηκε με σταθερούς ρυθμούς
το διάστημα 1995 – 2005. H παραγωγή αυξήθηκε -δεν μειώθηκε -ακόμη και στις πιο
φτωχές περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης και της Δυτικής Ασίας. Προκάλεσε η
εξέλιξη αυτή πρόβλημα στην ανάπτυξη της Αμερικής το διάστημα 1995 – 2005; Όχι.
H ανάπτυξη στην Αμερική κυμάνθηκε μεταξύ 2% και 5%. Αν συγκρίνουμε την ανεργία
στις ΗΠΑ με την ανεργία στη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιταλία -τα έθνη που
βρέθηκαν στην καρδιά της Κοινής Αγοράς μετά τον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο -θα δούμε
ότι εμείς στις ΗΠΑ έχουμε τους μισούς ανέργους!

Οι τρεις θεωρίες

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου οι οικονομολόγοι έκαναν λόγο για «τρεις
οικονομικές θεωρίες»: την οικονομία της αγοράς στην Αμερική, την κομμουνιστική
πολιτική του Στάλιν, του Κάστρο, του Μάο και της Βόρειας Κορέας, και την
οικονομική πολιτική συνεργασίας του Τίτο στη Γιουγκοσλαβία. Τα πράγματα τώρα
έχουν ξεκαθαρίσει, καθώς η κομμουνιστική οικονομική πολιτική δεν υπάρχει πια
στα δημοκρατικά και ανεπτυγμένα κράτη, ενώ η Γιουγκοσλαβία μπήκε στον κατάλογο
των χωρών όπως το Αφγανιστάν και η Σομαλία που βρέθηκαν στο επίκεντρο εθνικών
εκκαθαρίσεων και ολοκαυτωμάτων.

Ψήφοι και χρήμα

Δεν κάνω λόγο για θρίαμβο της αμερικανικής πολιτικής. Οι αγορές δεν γράφουν
πουθενά «κατασκευάζεται στην Αμερική». Στις ΗΠΑ, από το 1933 έως το 1980, ο
Ρούσβελτ, ο Κέννεντυ και ο Τζόνσον ακολούθησαν αριστερές πολιτικές και
δημιούργησαν το «μεικτό κράτος πρόνοιας». Μετά το 1980 ο Ρήγκαν ακολούθησε πιο
συντηρητική πολιτική, προς όφελος μιας ομάδας πλουτοκρατών. Ο ψηφοφόρος
ψηφίζει μόνο μια φορά και όσοι έχουν τεράστια οικονομική δύναμη είναι σε θέση
να αγοράζουν χιλιάδες από τις ψήφους αυτές.

Το τέλος δεν είναι ορατό. Ποτέ δεν είναι. Δεν υπάρχει τέλος στην προσπάθεια να
μετατρέψουμε τη Μέση Ανατολή σε μια δημοκρατία που θα υπάρχει η ελευθερία της
σκέψης. Κανείς θεωρητικός δεν έχει λύση για το πρόβλημα της διάδοσης των
πυρηνικών όπλων που μπορεί να επιφέρουν τη μαζική καταστροφή. Σε σύγκριση με
όλα αυτά, τα οικονομικά είναι μια εύκολη επιστήμη. Ο πρόεδρος της Κεντρικής
Τράπεζας των ΗΠΑ, Άλαν Γκρίνσπαν, μπορεί να μην είναι ο τέλειος αναλυτής, όμως
γνωρίζει καλά -όπως και πολλοί άλλοι -τους τρόπους που υπάρχουν ώστε οι ΗΠΑ να
μη χάσουν την ηγετική θέση που κατέχουν.

© Tribune Media Services

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας
της Μασαχουσέτης (MIT) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ