Δρόμοι

Στα μέσα…

… της δεκαετίας του 1930, ο Πορτογάλος νευρολόγος Εγκάς Μονίζ, προς τη δύση
της καριέρας του, αδημονούσε να εξασφαλίσει μια θέση στην ιστορία της
επιστήμης του. Σε ένα ιατρικό συμπόσιο είχε παρακολουθήσει την ανακοίνωση ενός
ερευνητή που είχε παρατηρήσει μεταβολές στη συμπεριφορά δύο χιμπαντζήδων, όταν
τους αφαίρεσε τους μετωπιαίους λοβούς του εγκεφάλου. Ο Μονίζ αποφάσισε να
δοκιμάσει κάτι παρόμοιο στους ανθρώπους. Αυτή η ιδέα τού χάρισε το Νόμπελ το
1949.

Μήπως θα ζούσαμε…

… καλύτερα με λοβοτομή; Με όσα παράξενα βλέπουμε γύρω μας, μερικές φορές –
όχι λίγες – μπαίνουμε στον πειρασμό να απαντήσουμε καταφατικά σε αυτό το
ερώτημα (πάντα με μια χιουμοριστική διάθεση). Όμως, η λοβοτομή έχει ένα
θλιβερό ιστορικό. Η χειρουργική επέμβαση που επινόησε πρώτος ο Μονίζ είχε
στόχο να απομονώσει το μέρος του εγκεφάλου που ελέγχει το συναίσθημα από το
μέρος που ελέγχει τη νόηση, έτσι ώστε να εξουδετερωθεί μια και καλή το άγχος
και η διαταραχή. Είτε γινόταν με ενέσεις αλκοόλης είτε με τη χειρουργική
καταστροφή του εγκεφαλικού ιστού, η λοβοτομή εφαρμοζόταν κάποτε ευρύτατα στη
θεραπεία σοβαρών ψυχικών νόσων. Μολονότι τα αποτελέσματα της επέμβασης συχνά
ήταν αμφισβητήσιμα, οι γιατροί τη συνιστούσαν και την εφάρμοζαν ευχαρίστως,
έτσι που γρήγορα η λοβοτομή έγινε ιατρικός θεσμός, παρά τα πολλά μειονεκτήματά
της.

Στους δρόμους…

… της πορτογαλικής πόλης Αβάνκα σέρνεται αυτές τις μέρες μια ανησυχητική
φήμη: πως το πιο φημισμένο τέκνο της πόλης, ο Εγκάς Μονίζ, σύντομα θα χάσει το
Νόμπελ του. H αιτία είναι μια διαμάχη που έχει ξεσπάσει όχι στην Πορτογαλία,
αλλά στο εξωτερικό. «Κάτι Αμερικάνοι επιστήμονες, δεν ξέρω, Αμερικάνοι,
Άγγλοι, πάνε να του πάρουν το Νόμπελ», λέει ο γερο-Αρμάντο Χιλάριο,
κουβεντιάζοντας με τους φίλους του σε έναν δρόμο της Αβάνκα. «Ξέρετε, το
Νόμπελ που του έδωσαν για εκείνη την αρρώστια του μυαλού». Πενήντα χρόνια μετά
τον θάνατο του Μονίζ, συγγενείς λοβοτομημένων ασθενών στην Αμερική έχουν
ξεκινήσει εκστρατεία με στόχο να πετύχουν κάτι που δεν έχει προηγούμενο: να
υποχρεώσουν το ίδρυμα που απονέμει τα Νόμπελ να αφαιρέσει το βραβείο που είχε
απονείμει στον Μονίζ το 1949. Υποστηρίζουν ότι αυτό το βραβείο νομιμοποίησε τη
λοβοτομή.

H λοβοτομή…

… μολονότι σήμερα έχει περιπέσει σε αχρησία, οι παράγοντες που κάποτε
οδήγησαν στη χρήση και την κατάχρησή της παραμένουν ακόμη ζωντανοί στην
ιατρική κοινότητα. Ακόμη και την εποχή που αυτή η τεχνική ήταν γενικά
αποδεκτή, οι αρμόδιοι θεωρούσαν την ψυχική νόσο ένα ζοφερό κοινωνικό πρόβλημα
που ήταν αδύνατον να αντιμετωπιστεί με τα υπάρχοντα μέσα. Τα άσυλα ήταν
πλημμυρισμένα από ασθενείς. Έτσι, νομοθέτες και γιατροί πρόθυμα υιοθετούσαν
κάθε λύση – λοβοτομή, κώμα ινσουλίνης, ηλεκτροσόκ – που υποσχόταν να απαλλάξει
τα άσυλα από το κόστος των ασθενών. Άξιζε άραγε ο Μονίζ το βραβείο του;