Aνοικτές οικονομίες, κλειστές κοινωνίες

Όταν ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ άνοιξε την οικονομία της Κίνας, πριν από περίπου 25
χρόνια, η επικρατούσα άποψη στη Δύση ήταν ότι οι μεταρρυθμίσεις του
σηματοδοτούσαν την αρχή του τέλους για το αυταρχικό καθεστώς της χώρας του.

H Κίνα ήδη από την εποχή του Νζενγκ, και η Ρωσία στην εποχή του Πούτιν, διέψευσαν την πεποίθηση της Δύσης ότι η ελεύθερη αγορά φέρνει νομοτελειακά τη δημοκρατία

H πρόβλεψη αυτή δεν αναφερόταν συγκεκριμένα στην Κίνα. H πεποίθηση τότε ήταν –
και μέχρις ενός σημείου είναι ακόμη – ότι η φιλελευθεροποίηση της αγοράς είναι
ο πιο αξιόπιστος δρόμος προς τη δημοκρατία. H ανοικτή οικονομία, έλεγαν τότε,
οδηγεί στην εμφάνιση μιας μορφωμένης και επιχειρηματικής μεσαίας τάξης, η
οποία με τον καιρό θα αρχίσει να απαιτεί ολοένα και περισσότερο έλεγχο του
μέλλοντός της.

Κάτι όμως πήγε στραβά στην Κίνα και τη Ρωσία και τις άλλες χώρες όπου τα
αυταρχικά καθεστώτα τους χαλάρωσαν τα οικονομικά ηνία. H οικονομική ανάπτυξη
επετεύχθη, αλλά η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν φαίνεται πουθενά. Ο λόγος είναι
απλός αλλά και ανησυχητικός, λένε οι καθηγητές Πολιτικών Επιστημών Μπρους ντε
Μεσκίτα και Τζορτζ Ντάουνς στην εφημερίδα «Χέραλντ Τρίμπιουν»: μια νέα και πιο
εξελιγμένη γενιά αυταρχικών ηγεμόνων ανακάλυψε μια στρατηγική που τους
επιτρέπει να απολαμβάνουν τα οφέλη της οικονομικής ανάπτυξης, ενώ ταυτόχρονα
αναβάλλει τον ερχομό μιας αυθεντικής ανταγωνιστικής δημοκρατίας.

Τα «στρατηγικά αγαθά». Για να ασκήσουν ουσιαστική πολιτική εξουσία οι
πολίτες χρειάζονται πρόσβαση σε μερικά «στρατηγικά αγαθά»: ενημέρωση,
συμμετοχή σε κόμματα, επιλογή των ηγετών τους, δυνατότητα χρηματοδότησης,
δικαιώματα να συνέρχονται και να διαδηλώνουν. Όμως τα τελευταία χρόνια μερικά
καθεστώτα έμαθαν πώς να κόβουν τον δεσμό ανάμεσα στην ανάπτυξη και αυτά τα
στρατηγικά αγαθά. Το τέχνασμά τους είναι να παρέχουν με το σταγονόμετρο τα
πολιτικά αγαθά, την ίδια ώρα που επενδύουν σε άλλα, τα οποία είναι ουσιώδη για
την οικονομική ανάπτυξη. Είναι φειδωλά αυτά τα καθεστώτα σε αγαθά όπως οι
πολιτικές και ατομικές ελευθερίες, η ελευθερία του Τύπου και η πρόσβαση στην
ανώτατη εκπαίδευση, αλλά περισσότερο γενναιόδωρα σε αγαθά όπως οι δημόσιες
συγκοινωνίες, η πρωτοβάθμια και η δευτεροβάθμια εκπαίδευση και η δημόσια
υγεία, που όλα τους συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη και αποτελούν σχετικά
μικρότερη απειλή.

Οι καθηγητές Πολιτικών Επιστημών Μπρους ντε Μεσκίτα και Τζορτζ Ντάουνς

Καταστολή. Τα παραδείγματα αφθονούν. H Κίνα έχει μακρά ιστορία
περιορισμών της πρόσβασης στο Ίντερνετ και σε άλλα μέσα ενημέρωσης. Στη Ρωσία
ο πρόεδρος Πούτιν έχει θέσει όλα τα εθνικά τηλεοπτικά δίκτυα υπό αυστηρό
κρατικό έλεγχο. Στη Βενεζουέλα πέρυσι ο πρόεδρος Τσάβεζ έφερε νόμο που
απαγορεύει ειδήσεις για βίαιες διαδηλώσεις και αναστέλλει την άδεια
λειτουργίας μέσων ενημέρωσης τα οποία παραβιάζουν έναν μακρύ κατάλογο
κανονισμών. Πόσο αποτελεσματική είναι η στρατηγική της καταστολής αυτών των
αγαθών; Σε έρευνα που έκαναν ο Ντε Μεσκίτα και ο Τζορτζ Ντάουνς σε 150 χώρες
από το 1970 έως το 1999, διαπίστωσαν ότι η καταστολή αυτών των αγαθών διατηρεί
τις αυταρχικές ηγεσίες στην εξουσία. Και ότι όσο μεγαλύτερη είναι η καταστολή
σε μια κοινωνία τόσο πιο διευρυμένο είναι το χάσμα ανάμεσα στην οικονομική
ανάπτυξη και την εμφάνιση της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

ΑΠΟ THN ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ

«Διεύρυνση των όρων για τη χορήγηση δανείων»

Τι θα πρέπει να κάνουν οι δυτικές κυβερνήσεις για να πείσουν τα αυταρχικά
καθεστώτα να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα στην οικονομία και τη δημοκρατία;
αναρωτιούνται οι καθηγητές ντε Μεσκίτα και Ντάουνς.

Πρώτα από όλα, θα πρέπει να αποδεχθούν ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν είναι
τόσο αποτελεσματική μέθοδος για την προώθηση της δημοκρατίας όσο πίστευαν
κάποτε. Με τον περιορισμό των δημοκρατικών αγαθών, οι αυταρχικοί ηγέτες
μπορούν να τα έχουν όλα: ευχαριστημένες ελίτ που επωφελούνται από την
οικονομική ανάπτυξη, άφθονους πόρους για να αντιμετωπίσουν τα οικονομικά και
πολιτικά προβλήματα και μία ασθενή και απογοητευμένη αντιπολίτευση. H
Παγκόσμια Τράπεζα και οι άλλοι οργανισμοί θα πρέπει να διευρύνουν τους όρους
που θέτουν προκειμένου να χορηγήσουν δάνεια στις αναπτυσσόμενες χώρες με
απαιτήσεις για σεβασμό των πολιτικών και ατομικών ελευθεριών. Μπορεί να
βλέπουμε εκλογές στο Ιράκ, την απόσυρση της Συρίας από τον Λίβανο, την
προκήρυξη τοπικών εκλογών στη Σαουδική Αραβία, αλλά αυτές οι αλλαγές είναι
περισσότερο συμβολικές παρά ουσιαστικές για τις αυταρχικές χώρες. H
δημοκρατική τους πρόοδος πρέπει να μετριέται με την ποσότητα των «στρατηγικών
αγαθών» που διαθέτουν – με το πόσο ελεύθερα είναι τα μέσα ενημέρωσης, ας
πούμε, ή με το πόσο εύκολο είναι να γίνει μία αντικυβερνητική διαδήλωση. Αυτές
είναι οι ελευθερίες που καθιστούν τη δημοκρατία εφικτή. Ώσπου να εμφανιστούν,
οι ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι άλλοι οργανισμοί πρέπει να ασκούν πιέσεις για
αλλαγή.