TPITH AΠOΨH Κοινωνία ρίσκου και ανασφάλειας

Τελικά όλο και περισσότερο βιώνουμε την «κοινωνία του ρίσκου» και στην
ελληνική της εκδοχή τής «ανασφάλειας». Φυσικά φαινόμενα, θεομηνίες, κι όπως
πάντα κάθε καλοκαίρι πυρκαγιές, μας απειλούν από τη μια πλευρά, και από την
άλλη, όποια τροφή κι αν καταναλώνουμε κινδυνεύουμε να αρρωστήσουμε, ακόμη κι
από το εμφιαλωμένο νερό που αγοράζουμε ή και τα φιστίκια που «μασουλάμε» για
να περάσουμε τον καιρό μας. Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, βόμβες σκάνε
«γύρω» μας και η απλούστερη κοινωνική μας εκδήλωση, το να «βγούμε» δηλαδή έξω
από το σπίτι μας, έχει αρχίσει να γίνεται μια δραστηριότητα που χρειάζεται
πλέον προσοχή αν όχι προβληματισμό.

Αυτός ο «όμορφος αγγελικά πλασμένος κόσμος» μας έχει οδηγήσει σε μια
γενικευμένη ανασφάλεια που γίνεται ακόμη πιο οδυνηρή από την ανασφάλεια σε
κάθε επίπεδο της κοινωνικής ή της επαγγελματικής ζωής. Ως πολίτες και
καταναλωτές είμαστε καθημερινά εκτεθειμένοι σε μεγάλης εμβέλειας και δυνάμει
καταστροφικούς «κινδύνους», ζούμε σε μια «καταστροφική κοινωνία», έναν κόσμο
υψηλού κινδύνου, όπως έχει αναφέρει ο Γερμανός κοινωνιολόγος Ούρλιχ Μπεκ, όπου
οι συχνά αόρατοι «κίνδυνοι», γνωστοποιούνται και αναπαρίστανται από τα Μέσα
Μαζικής Ενημέρωσης.

Στην πράξη, η σύγχρονη κοινωνική αλληλόδραση έχει μετατραπεί σε μια «κοινωνική
διακινδύνευση» όπου η ανασφάλεια κυριαρχεί, με αποτέλεσμα να μην
εμπιστευόμαστε ούτε τον διπλανό μας. H φύση, η εμβέλεια αλλά και η συχνότητα
των σύγχρονων «κινδύνων» είναι πρωτόγνωρες στην ιστορία όσον αφορά τη
χωροχρονική τους έκταση, τα πιθανά καταστροφικά αποτελέσματά τους και, κυρίως,
στο ότι είναι αόρατοι και συνήθως ανεξέλεγκτοι παρά τα πολλά μέτρα ελέγχου ή
πρόληψης.

Στη σύγχρονη «κοινωνία της διακινδύνευσης», οι υπολογισμοί, η αποφυγή και η
επανόρθωση των κινδύνων βασίζονται σε πιο γνωστούς, ελεγχόμενους και
προβλέψιμους κινδύνους, που προέρχονται από το πρότερο βιομηχανικό στάδιο της
κοινωνίας. Ως εκ τούτου το θεσμικό πλαίσιο που προσπαθεί να ελέγξει την
«κοινωνική εκρηκτικότητα της καταστροφής» δεν μπορεί παρά να είναι ανεπαρκές:
έτσι, έπειτα από κάθε καταστροφή, η «θεσμική ανευθυνότητα» αναπόφευκτα
προκαλεί την προσοχή των MME.

Παράλληλα, ο αυξανόμενος αριθμός των επαγγελματιών των δημοσίων σχέσεων και οι
«ειδικοί παντός καιρού» της σύγχρονης επικοινωνιακής βιομηχανίας εντείνουν
αλληλοεπηρεαζόμενοι τους φόβους και την ανασφάλεια των πολιτών. Στο σημείο
αυτό ο ρόλος των MME είναι διττός και στην ουσία αντιφατικός.

Από τη μία πλευρά, οι εικόνες που προβάλλουν τα μέσα, ιδίως η τηλεόραση, μάς
επηρεάζουν και μακροπρόθεσμα αποτελούν έναν σιωπηρό οδηγό συμπεριφοράς, καθώς
μας υποβάλλουν τι να πιστεύουμε, πώς να αντιλαμβανόμαστε τον πραγματικό κόσμο,
πώς να αναγνωρίζουμε τον κίνδυνο, πώς να αποφασίζουμε ποια δράση είναι
κατάλληλη σε δεδομένες περιστάσεις και ακόμα, πώς να εκτιμούμε τους γύρω μας
και τις πιθανές ενέργειές τους. Σε μια εποχή που η τηλεόραση αποτελεί το πεδίο
της κοινής μας αναφοράς, κι ένας τηλεοπτικός κόσμος που, όπως έχει τονίσει ο
Αμερικανός επικοινωνιολόγος Τζορτζ Γκέρμπνερ, είναι βίαιος, επιθετικός και
ανασφαλής, οι άνθρωποι καταλήγουν σταδιακά να φοβούνται όλο και περισσότερο τη
βία, να απαιτούν όλο και μεγαλύτερη προστασία, με αποτέλεσμα να αποδέχονται ή
να καλωσορίζουν την επιθετικότητα και την αυταρχικότητα των θεσμών για χάρη
της ασφάλειάς τους. Ο κίνδυνος προκαλεί ανασφάλεια κι έτσι ένα είδος
σπειροειδούς διαδικασίας τίθεται σε λειτουργία.

Από την άλλη πλευρά, τα MME και ιδιαίτερα η τηλεόραση βοηθούν στην απεικόνιση
και στον συμβολισμό των κινδύνων και των συνεπειών τους. Με το να καθιστούν
τις απειλές ορατές στο κοινό, μπορούν να συμβάλλουν στην εγρήγορση των πολιτών
και να τους βοηθήσουν ίσως να επανακτήσουν την αυτονομία της κρίσης τους.

Όμως, είτε στη μία είτε στην άλλη περίπτωση, ο καθένας μας νιώθει να είναι
απομονωμένος ακόμα και μέσα στην οικογένειά του και να χασμουριέται μπροστά
στην τηλεοπτική οθόνη. Διαμέσου των μέσων επικοινωνίας, ιδίως της τηλεόρασης,
βιώνουμε, κατά τον Ρέιμοντ Γουίλιαμς, «ένα είδος διπλής ζωής στον χώρο και
στον χρόνο. Είμαστε ταυτόχρονα κι εδώ και κάπου αλλού», οδηγούμενοι
ενδεχομένως σε μια μορφή ατομικής και κοινωνικής σχιζοφρένειας.

Ωστόσο, αν και τα MME δυνάμει παράγουν ή επιτείνουν την ασάφεια, την
απομόνωση, ακόμα και τη βλακεία, παραμένουν μια πραγματική ή δυνητική
λειτουργία εποπτείας του δημόσιου χώρου. Παρά τις οποιεσδήποτε κριτικές, τα
MME συνεχίζουν να αποτελούν όχι μόνον την κύρια πηγή από την
οποία ορίζεται και απεικονίζεται η κοινωνική πραγματικότητα, αλλά και το πεδίο
που προσφέρει ένα κοινό «πολιτισμικό περιβάλλον» στους περισσότερους
ανθρώπους, πολύ περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο θεσμό της κοινωνίας.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών