Ο «Mαύρος Kήπος» γυρεύει αναγνώριση

Μπαίνω στο εκλογικό τμήμα στο Αϊγκεστάν, ένα ορεινό χωριό μακριά από την
πρωτεύουσα. Ένας γέροντας αγρότης με αγκαλιάζει μόλις ακούει πως έρχομαι απ’
την Ελλάδα: «Όπου κι αν πας, να μιλάς για μας».

Ο «Μαύρος Κήπος Πάνω στα Βουνά» (Ναγκόρνο Καραμπάχ) 10 χρόνια μετά τον πόλεμο
παλεύει για διεθνή αναγνώριση και φόρεσε τα καλά του για να μας υποδεχτεί στα
τέλη Ιουνίου. Φτάσαμε στην πρωτεύουσα Στεπανακέρτ από το Ερεβάν της Αρμενίας
με ελικόπτερο, για να παρακολουθήσουμε τις εθνικές εκλογές ως διεθνείς
παρατηρητές. H χώρα εξελίσσεται σε πολυκομματική δημοκρατία με πολλά στοιχεία
του παρελθόντος ακόμα ζωντανά: τα MME βρίσκονται υπό κρατικό έλεγχο, η
παρουσία του στρατού και των υπηρεσιών ασφαλείας είναι αρκετά έντονη. Ο Άρμεν,
ο ευγενέστατος διερμηνέας μου και υπάλληλος του υπουργείου Εξωτερικών, ήταν
κοντά μου σε κάθε βήμα. Χρειάστηκε όμως η διαμαρτυρία μου για να μην ειδοποιεί
με το κινητό τηλέφωνο για τις επόμενες κινήσεις μας.

H διετία 1992-’94 σημαδεύτηκε από εκατέρωθεν αγριότητες. Ο πόλεμος Αζέρων και
Αρμενίων έπληξε κυρίως τους αμάχους, με φόνους, βιασμούς και κράτηση ομήρων
που χρησιμοποιήθηκαν ως μέσο πίεσης για την ανταλλαγή αιχμαλώτων. Τα εγκλήματα
των παραστρατιωτικών μένουν ατιμώρητα και 10 χρόνια μετά οι πληγές είναι ακόμα
ανοιχτές. Δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες εκατέρωθεν, οδικό δίκτυο σχεδόν
ανύπαρκτο, σε μερικές κωμοπόλεις και χωριά που ισοπεδώθηκαν τριγυρνούν
οικογένειες- φαντάσματα και η πρόσβαση ξένων είναι απαγορευμένη.

Το Αγκντάμ, μια πόλη αρκετών χιλιάδων κατοίκων που δεχόταν για εβδομάδες τα πυρά των Αζέρων, είναι σήμερα ένας σωρός από χαλάσματα στη μέση της κοιλάδας

Επιμένουν. Από την άλλη, είναι εντυπωσιακή η αποφασιστικότητα των
Αρμενίων του Καραμπάχ. Μετά την καταπίεση εις βάρος τους, με το δημοψήφισμα
του ’91 αποσχίστηκαν από το Αζερμπαϊτζάν. H ανοικοδόμηση προχωράει αλλά η
πολιτική τους ηγεσία γνωρίζει καλά πως η διεθνής αναγνώριση θα είναι πολύ
δύσκολη για μια νεότευκτη χώρα που διεύρυνε τα σύνορά της με πόλεμο. Επιμένει
όμως σε ένα θετικό διεθνές προφίλ, προτείνοντας διαρκώς διαπραγματεύσεις τις
οποίες το Αζερμπαϊτζάν προφανώς απορρίπτει, αφού δεν έχει λόγο να αποδεχτεί de
facto τη νέα κατάσταση. Όλοι γνωρίζουν καλά πως μια τόσο μικρή κρατική
οντότητα (145.000 κάτοικοι, μέσος μισθός γύρω στα 40 δολάρια και οικονομία
εξαρτημένη πλήρως από τη μητέρα Αρμενία) θα δυσκολευτεί αρκετά. Ευελπιστούν
όμως, υπολογίζοντας αρκετά στη διεθνή επιρροή και τα εμβάσματα της αρμενικής
ομογένειας. H χώρα θυμίζει έντονα την Ελλάδα του ’50.

Τα παιδιά του Ναγκόρνο Καραμπάχ ελπίζουν σε ένα καλύτερο μέλλον

Το σοβιετικό παρελθόν. Το σοβιετικό παρελθόν καταδικάζεται έντονα απ’
όλους: θεωρούν πως η σταλινικής έμπνευσης υπαγωγή αυτής της αρμενικής κοιτίδας
στο Αζερμπαϊτζάν ήταν η απαρχή των σύγχρονων δεινών. Είχε προηγηθεί η
γενοκτονία από τους Τούρκους. Σημείο ρήξης με το παρελθόν ήταν ο Νοέμβριος του
’88. Στην τεράστια κεντρική πλατεία του Στεπανακέρτ δεκάδες χιλιάδες πολίτες
στάθηκαν απέναντι στον στρατό και ζήτησαν την ένωση με την Αρμενία. Ο
Γκορμπατσώφ έχει δηλώσει πως θεωρεί αυτήν την αυθόρμητη συγκέντρωση ως την
αρχή του ξηλώματος της ΕΣΣΔ.

Πολλοί είδαν στον πόλεμο του Καραμπάχ ένα ακόμα σημείο σύγκρουσης χριστιανών
και μουσουλμάνων. Αναφέρθηκε ακόμα και παρουσία Τούρκων Γκρίζων Λύκων στις
τάξεις των Αζέρων παραστρατιωτικών. Σε μια καινούργια χώρα που κτίζει τους
σύγχρονους μύθους της και τους ενθέτει στο ιστορικό μωσαϊκό του αίματος (όπου
και να σταθείς αντικρύζεις εικόνες Αρμενίων μαρτύρων), δύσκολα θα υποχωρήσει
το εθνοθρησκευτικό μίσος. Άλλωστε, τα σύνορα στα βραχώδη βουνά δεν αρκούν για
να ξεχωρίσουν τις δυο όψεις του ίδιου μίσους.

Δεν διστάζει να μιλήσει για γενναίο συμβιβασμό

Ο Κάρεν Ομπανζανιάν αποτελεί μια από τις πιο θαρραλέες φωνές στο Καραμπάχ.
Τέσσερις φορές έχει κρατηθεί από την αστυνομία για τη δράση του. Ως εκπρόσωπος
της Επιτροπής Ελσίνκι και υποψήφιος στις εκλογές δεν διστάζει να μιλήσει για
την ανάγκη ενός γενναίου συμβιβασμού. Πρέπει να επιστρέψουν όλοι οι πρόσφυγες,
να υπάρξει κοινή κυβέρνηση με εναλλαγή Αζέρων και Αρμενίων στην προεδρία και
να τεθεί η χώρα υπό διεθνή επίβλεψη για τον σεβασμό των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων. Από την άλλη, παρά το αδιάβλητο των εκλογών, επισημαίνει
συμπτώματα διαφθοράς που επηρεάζουν την πολιτική ζωή με εξαγορά συνειδήσεων,
ρουσφέτια και ευνοιοκρατία.

O Κωστής Παπαϊωάννου είναι τέως πρόεδρος του Ελληνικού Τμήματος της
Διεθνούς Αμνηστίας

Φωτογραφίες: Κωστής Παπαϊωάννου και Jitka Adamcikova