Tα πάχη μας… γραμμένα στο DΝΑ

Το Κόσρε είναι ένα μικρό ηφαιστειογενές νησί στον Ειρηνικό Ωκεανό, 4.670
χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Χαβάης. Ο Νένα είναι ένας από τους κατοίκους του.
Όποιος βρεθεί στο νησί, αποκλείεται να μην τον ξεχωρίσει ανάμεσα στους
πολλούς.

Εκείνος είναι αδύνατος, ενώ σχεδόν όλοι οι συντοπίτες του έχουν «πέσει θύματα»
των αθρόων εισαγωγών λιπαρών τροφίμων και γλυκισμάτων από τις Ηνωμένες
Πολιτείες. Ο διαβήτης, τα καρδιακά νοσήματα και άλλες παθήσεις που σχετίζονται
με την παχυσαρκία έχουν πλήξει σοβαρά τους 7.600 κατοίκους του Κόσρε τα
τελευταία χρόνια.

Γενετικοί μηχανισμοί. Πώς λοιπόν ο 53χρονος Νένα κατάφερε να παραμείνει
αδύνατος ζώντας σε ένα τέτοιο… περιβάλλον; Αυτό είναι το ερώτημα που έφερε
τους επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο Ροκφέλερ της Νέας Υόρκης στο νησί, το
οποίο λόγω της απομόνωσής του από τον υπόλοιπο κόσμο αποτελούσε «παράδεισο»
για τέτοιου είδους μελέτες.

Επί δέκα ολόκληρα χρόνια, οι ερευνητές έκαναν… φύλλο και φτερό τις συνθήκες
και τον τρόπο ζωής των κατοίκων, αναζητώντας τους γενετικούς μηχανισμούς που
κάνουν ορισμένους ανθρώπους τόσο επιρρεπείς στην κατανάλωση φαγητού.

H επιστημονική ομάδα διαπίστωσε ότι το βάρος κάθε ανθρώπου καθορίζεται από τα
γονίδια σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό,τι μέχρι σήμερα νομίζαμε: ούτε λίγο ούτε
πολύ, ο γενετικός κώδικας κάθε ανθρώπου καθορίζει το βάρος του σε ποσοστό από
40% ώς και 70% – ποσοστό που φέρνει το σωματικό βάρος στην ίδια σχεδόν κλίμακα
κληρονομικότητας με το ύψος, με μόνη διαφορά ότι το ύψος «αποφασίζεται» στη
βρεφική και παιδική ηλικία ενώ το βάρος μπορεί να έχει «σκαμπανεβάσματα» σε
όλη τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου.

Τα γονίδια νικούν. Ορισμένοι άνθρωποι φαίνεται ότι είναι γενετικά
προορισμένοι να έχουν μεγάλη όρεξη για φαγητό. Έτσι όταν η πρόσβαση σε τροφές
είναι απεριόριστη, ενώ ο άνθρωπος μπορεί να «χαλιναγωγήσει» τη βουλιμία του,
συχνά τα γονίδια νικούν. H παχυσαρκία φαίνεται τελικά πως είναι μια
αλληλεπίδραση ανάμεσα στα γονίδια και τον τρόπο ζωής. H διερεύνηση της
αλληλεπίδρασης αυτής είναι για τους επιστήμονες το κλειδί για τη στάση μας
απέναντι στους παχύσαρκους ανθρώπους αλλά και για την αποτελεσματικότητα της
υγιεινής διατροφής.

Τα μυστικά της όρεξης για φαγητό – που οδηγεί στην παχυσαρκία – διερευνούν επιστήμονες σε ένα μικρό νησί της Μικρονησίας. Στο νησί Κόσρε της Χαβάης πάνω από το 80% των κατοίκων έχουν παραπανίσια κιλά, ενώ υποφέρουν από ασθένειες σχετιζόμενες με την παχυσαρκία.

Επιβλαβή τυποποιημένα. Στο νησί Κόσρε, πάνω από 80% των ενηλίκων
κατοίκων είναι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι, ενώ ένας στους οκτώ πάσχει από διαβήτη
και τουλάχιστον ένας στους πέντε έχει αυξημένη χοληστερίνη. Μέχρι τη στιγμή
που οι ΗΠΑ ανέλαβαν τον έλεγχο της Μικρονησίας – όπου ανήκει και το Κόσρε – οι
κάτοικοι του νησιού ήταν αδύνατοι: έτρωγαν ψάρια, μπανάνες και καρύδες. Μετά
τον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να εισάγουν στην
περιοχή μεγάλες ποσότητες τυποποιημένων τροφών. Ξαφνικά, άλλαξε και ο
σωματότυπος των κατοίκων, με το βάρος τους να παίρνει την ανηφόρα!

Οι ακριβείς μηχανισμοί που ώθησαν τους ανθρώπους αυτούς στην παχυσαρκία
παραμένουν υπό διερεύνηση για τους ερευνητές του Πανεπιστημίου Ροκφέλερ: Ήταν
γενετικά «προγραμματισμένοι» να παχύνουν, μηχανισμός που ενεργοποιήθηκε όταν
αυξήθηκε η παροχή τροφής; Ή μήπως έπεσαν απλώς θύματα ενός ανθυγιεινού τρόπου
ζωής;

Διατροφή – περπάτημα. Όπως αναφέρει η επικεφαλής του Προγράμματος
Δημόσιας Υγείας στο Κόσρε Βίτα Σκίλινγκ, «οι παραδοσιακές τροφές του νησιού
είναι πλούσιες σε φυτικές ίνες και μεταλλικά στοιχεία. Όμως σήμερα είναι πολύ
εύκολο να βρει κανείς επεξεργασμένο αλεύρι και ζάχαρη, ενώ επιπλέον έχει
αλλάξει και ο τρόπος μαγειρέματος των τροφών. Κάποτε έτρωγαν τις μπανάνες
ωμές. Σήμερα τις τηγανίζουν με ζάχαρη»!

Την ίδια ώρα, τα αυτοκίνητα και οι ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι δεν αφήνουν πια
τους ανθρώπους να περπατούν όσο περπατούσαν παλιότερα για να κάνουν τις
δουλειές τους.

Δεν είναι όμως μόνο αυτό. Τα πρώτα αποτελέσματα των γενετικών τεστ που έκαναν
οι επιστήμονες – σε συνεργασία με το Χάρβαρντ και το MIT – έδειξαν πως όσοι
από τους κατοίκους του νησιού ήταν αδύνατοι ήταν γενετικοί απόγονοι Καυκάσιων
ενώ οι παχύσαρκοι είχαν γονίδια που σχετίζονται με την αποθήκευση του λίπους
στο σώμα.

Ο ρόλος των νευρώνων στην καταστολή της πείνας

Σύμφωνα με τους ερευνητές, η απόφαση «να φάω ή να μη φάω» καθορίζεται από
τη δραστηριότητα αρκετών περιοχών του εγκεφάλου, όπως αυτή του εγκεφαλικού
φλοιού αλλά και άλλες που ελέγχουν τα αισθητήρια όργανα. Όλα αυτά όμως
«στρέφονται γύρω» από τον μηχανισμό που ελέγχει το πότε τρώει ένας άνθρωπος.
Το σύστημα αυτό εντοπίζεται στον υποθάλαμο – στη βάση του εγκεφάλου – με
κυρίαρχους δύο τύπους νευρώνων, οι οποίοι καθορίζουν την όρεξη: οι νευρώνες
NPY διεγείρουν την αίσθηση της πείνας και οι νευρώνες POMC καταστέλλουν την
αίσθηση αυτή.

Και οι δύο κατηγορίες νευρώνων ενεργοποιούνται και απενεργοποιούνται από
χημικές ουσίες. «Αρχηγός» των ουσιών αυτών θεωρείται η λεπτίνη, ορμόνη που
παράγεται από κύτταρα λίπους στο στομάχι. Όσο αυξάνεται το σωματικό βάρος τόσο
περισσότερη λεπτίνη παράγεται και τόσο ενεργοποιούνται οι POMC νευρώνες.
Αντίθετα, όσο αδυνατίζει ένας άνθρωπος τόσο πέφτουν τα επίπεδα λεπτίνης, με
αποτέλεσμα να «παίρνουν μπρος» οι νευρώνες που ανοίγουν την όρεξη. Είναι
φανερό ότι το σύστημα αυτό παίζει κυρίαρχο ρόλο στον έλεγχο του σωματικού
βάρους.

Οι ερευνητές του Κόσρε μέτρησαν τα επίπεδα λεπτίνης στους κατοίκους του
νησιού. Σήμερα επεξεργάζονται τα δεδομένα αυτά προκειμένου να τα συσχετίσουν
με τον γενετικό κώδικα των ανθρώπων αυτών.

Όσο για τον Νένα, εκείνος επέλεξε να… κατευνάσει τα γονίδιά του
απαγορεύοντας την είσοδο παχυντικών τροφών στο σπίτι του!

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου, Δέσποινα Κουκλάκη