Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: κρατική Εκκλησία. Ήδη από το 1838, με Διάταγμα
του Όθωνα στην εφημερίδα «Αθηνά», γίνεται σαφής σύνδεση της 25ης Μαρτίου ως
ημέρας έναρξης της ελληνικής Επανάστασης με τη θρησκευτική γιορτή του
Ευαγγελισμού (Από τον «Δεύτερο βίο των Τριών Ιεραρχών» της Έφης Γαζή,
Αθήνα 2004, Εκδόσεις ΝΕΦΕΛΗ).

Θρησκείες χωρίς Θεό…

TO 1962 ο Πίτερ Κάντι απολύεται από διευθυντής ξενοδοχείου. Αποφασίζουν με
τη σύζυγό του Εϊλίν να μετεγκατασταθούν στο Φίντχορν, μια άγονη, αμμώδη
περιοχή στη Σκωτία. Εκεί, ανάμεσα στους λιγοστούς γλάρους η Αϊλίν – που
συνήθιζε τον διαλογισμό – υποστήριξε πως άκουσε μια φωνή να της λέει να
καλλιεργήσει λαχανικά. «Θα σε βοηθήσουν τα “ντέβας”», της είπε η φωνή.
(Μυθολογικές υπάρξεις που ζουν κάτω από τη γη, κάτι αντίστοιχο με τους
«δικούς» μας καλικάντζαρους). Κι όμως. H Εϊλίν μετατρέπει τη γεμάτη αλάτι και
άμμο γη σε πράσινο παράδεισο. H μία πλούσια σοδειά διαδέχεται την άλλη. H
ιστορία τους έγινε έκτοτε η αγαπημένη του New Age (Νέα Εποχή). Ο Πίτερ και η
Εϊλίν προσείλκυσαν μεγάλο αριθμό οπαδών, κυρίως από την κοιτίδα του New Age,
την Καλιφόρνια, και μετέτρεψαν το Φίντχορν σε κέντρο σεμιναρίων. H ιστορία του
Φίντχορν έχει να κάνει με μια «άλλη» πίστη. Την πίστη σε μια Φύση που έχει
επανακτήσει τον μυστικιστικό της, «μαγικό», χαρακτήρα. Σήμερα, μέσα από αλλά
ρεύματα, όπως της «βαθιάς οικολογίας», η πίστη αυτή μετεξελίχθηκε (αυτό
υποστηρίζεται από πολλούς) και στη θεωρία της «Γαίας». Σαράντα χρόνια από
τότε, το κίνημα του New Age (και ανεξάρτητα από την παραπάνω ανεκδοτολογική
λεπτομέρεια του Φίντχορν) εδραιώθηκε σημαντικά και στη Γαλλία και τη Γερμανία
(αλλά και στην Ελλάδα) μέσω διανοουμένων και καλλιτεχνών και στην ουσία
εκφράζεται μέσα από πολλά. Από την αστρολογία ώς την ιατρική, από την
ανατολική πνευματικότητα ώς τη διαφορετική γυμναστική και από τον υπερβατικό
διαλογισμό ώς τη φυσική των στοιχειωδών σωματιδίων. Ένα άλλο παράδειγμα,
χαρακτηριστικό μιας εποχής με «θρησκείες χωρίς Θεό», θεωρείται η επιτυχία του
«Αλχημιστή». Και όχι μόνο. Μια προσεκτικότερη ανάγνωση της τελευταίας (Μάιος
2005) μεγάλης έρευνας για την ελληνική νεολαία που έγινε από την ALCO και το
Πανεπιστήμιο της Αθήνας, για λογαριασμό της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς
δείχνει (ιδίως στις συνεντεύξεις στο ποιοτικό κομμάτι) ότι ο μόνος που δεν
έχει και πολλούς λόγους να χαίρεται από την (φαινομενικά) υψηλή αποδοχή της
Εκκλησίας είναι ο Αρχιεπίσκοπος. Διότι η ταύτιση με το περιεχόμενο του
ορθόδοξου δόγματος (και κάθε δόγματος) είναι μάλλον περιορισμένη.

«Πιστεύετε στην Ανάσταση νεκρών;»…

… ήταν μια από τις ερωτήσεις στις οποίες απάντησαν αυτοί που σε ποσοστό
περίπου 97% δήλωσαν χριστιανοί ορθόδοξοι. Και η απάντηση: «Όχι» από το 44%,
«Δεν ξέρω – Δεν απαντώ» το 19% και «Ναι» το 37%. Σε ένα θέμα από τα κύρια
συστατικά του ορθόδοξου (και όχι μόνο) δόγματος. Πιο αρνητικοί εμφανίζονται οι
νέοι ηλικίας 18-24 χρόνων. Και είναι χαρακτηριστικό ότι σε παλαιότερη έρευνα
που δημοσιεύτηκε στον «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟ» μόλις δύο μήνες πριν, στο ίδιο ηλικιακό
κομμάτι καταγράφηκε και το μικρότερο ποσοστό πίστης στον Θεό. H ποσοτική
έρευνα είχε γίνει πριν από τα σκάνδαλα στην Ιεραρχία, αλλά η ποιοτική λίγο
μετά: «Πιστεύω στον Άνθρωπο κυρίως, κι αυτό δεν με φέρνει
αναγκαστικά σε αντίθεση με τη δική μας θρησκεία. Συμφωνώ με τη
θρησκεία, αλλά δεν συμφωνώ με το “υπέρτατο ον” που μας έπλασε κι όλα
αυτά… Έχω νιώσει την ανάγκη να πάω ν’ ανάψω ένα κερί και το έκανα
αλλά και τότε ήταν σαν αποκούμπι. Δεν πηγαίνω συχνά στην εκκλησία».
(Γυναίκα 16, Λάρισα). Άλλος: «Δεν με θεωρώ θρήσκο. Πάω στην εκκλησία
μόνο Πάσχα και Χριστούγεννα αλλά δεν πάει να πει ότι είμαι και άθεος.
Απλά θεωρώ ότι είναι ματαιοδοξία να πιστεύεις ότι υπάρχει Θεός…
Γενικά θα το έψαχνα και αλλού και γενικώς δεν θεωρώ ότι με καλύπτει απόλυτα
ο χριστιανισμός»… (Άνδρας 29, Αθήνα).

Ουπς! Να και το συμπέρασμα των ερευνητών: «Σε γενικές γραμμές, η σχέση με τη
θρησκεία φαίνεται να έχει μια κάπως αποστασιοποιημένη μορφή για τους νέους και
να αποτελεί μια “προσωπική υπόθεση” που δεν υπακούει αναγκαστικά στην κυρίαρχη
εκκλησιαστική διδασκαλία. Αρνητικά σχόλια και δυσπιστία εκφράζονται σχεδόν από
το σύνολο των ερωτωμένων ως προς την εκκλησιαστική ιεραρχία αλλά και τις
δεδομένες θρησκευτικές πρακτικές».

Ο Γιάννης Σταυρακάκης (ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Έσεξ) το ξεκαθαρίζει
ακόμη περισσότερο: «Φαίνεται ότι η υψηλή αποδοχή της Εκκλησίας ως θεσμού –
πάνω από τα κόμματα και τα συνδικάτα, ακόμη και από τη Βουλή – δεν έχει να
κάνει τόσο με την θρησκευτικότητα. Στην έρευνα εμφανίζεται μία αξιοσημείωτη
αντινομία: Υψηλή εμπιστοσύνη από τη μια πλευρά, μάλλον μικρά ποσοστά
εκκλησιασμού και πίστης στην Ανάσταση από την άλλη. Φαίνεται δηλαδή να υπάρχει
ένας δεσμός με την Εκκλησία με μικρό όμως θρησκευτικό φορτίο, ένας δεσμός που
μάλλον ταυτίζεται με το κοινωνικό και εθνο-πολιτισμικό κομμάτι της Ορθοδοξίας
παρά με την ομολογία πίστης. Μήπως και το Πάσχα δεν αποτελεί πια για τους
περισσότερους Νεοέλληνες μια αφορμή για την οικογενειακή συνεύρεση και για
έναν συγκεκριμένο τύπο γλεντιού και πολύ λιγότερο μια ευκαιρία προσωπικής
συνταύτισης με το πάθος και την Ανάσταση του Χριστού;».

Σε τρεις λόγους οφείλεται…

…αυτή η αντίφαση σύμφωνα με την Έφη Γαζή (λέκτορας στο Πανεπιστήμιο
Θεσσαλίας): «Το πρώτο έχει να κάνει με την κοσμικότητα της Ορθοδοξίας, ήτοι
κρατάμε το κοινωνικό κομμάτι και απομακρυνόμαστε από το θρησκευτικό. Το
δεύτερο έχει να κάνει με το γεγονός ότι στην Ελλάδα η Εκκλησία είναι κρατική,
είναι επίσημος θεσμός ταυτισμένος με το Κράτος και έτσι θεωρείται οργανικό
συστατικό της ταυτότητας των νέων» (σ.σ.: όπως καταγράφηκε στην έρευνα και η
σχέση με την αρχαία Ελλάδα). «Και τρίτον», λέει η Έφη Γαζή, «έχει αναπτυχθεί
τελευταία ένα εθνοθρησκευτικό life style. Παράδειγμα τα κομποσκοίνια. Δείχνουν
μια σχέση με τη θρησκεία αλλά όχι μέσω προσέγγισης του θρησκευτικού κεφαλαίου
της πίστης».

H Βασιλική Γεωργιάδου (επίκουρη καθηγήτρια στο Πάντειο) παρατηρεί πως «ενώ το
75% δηλώνει “είμαι θρήσκος”, μόλις το 20% εκκλησιάζεται. Νομίζω ότι τα
θρησκευτικά ερωτήματα αναζητούν πλέον απαντήσεις μακριά από τις επίσημες
θρησκείες και τα δόγματα και περισσότερο κατευθύνονται σε ομάδες και κινήματα
όπως το New Age και άλλα. Ζούμε σ’ ένα σούπερ μάρκετ θρησκειών. H αναζήτηση
του Θεού είναι πλέον προσωπική κι έτσι και ο Θεός εξατομικεύεται. Γι’ αυτό και
η πίστη που καταγράφεται στην έρευνα είναι μη δογματικού περιεχομένου. Το
“υπαρξιακό” μας ερώτημα ζητά πλέον απάντηση εδώ και τώρα και όχι “μετά
θάνατον”. Ο Weber έλεγε ότι οι θρησκείες δικαιολογούν την αδικία. Αυτό ακριβώς
δεν καλύπτει σήμερα τους νέους που ζητούν δικαιοσύνη όχι στο εκείθεν αλλά στο
ενθάδε».

«H θρησκεία» – έγραφε ο Φρόυντ – «οφείλει τη δύναμή της όχι σε μια οποιαδήποτε
πραγματικά κυριολεκτική αλήθεια αλλά σε μια ιστορική αλήθεια που περιέχει. Και
ως γνωστόν η ιστορία και ο πολιτισμός είναι αποκλειστικά ανθρώπινη
δημιουργία…».

Άλλο πίστη, άλλο δογματική παραδοχή

Ο Ηλίας Νικολακόπουλος (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας) είχε για πρώτη
φορά εντοπίσει αυτή την «αντίφαση» σε έρευνά του, το 1988: «Τότε μάλιστα
προσέτρεξα και σε αντίστοιχες έρευνες στη Γαλλία για να διαπιστώσω τι γίνεται.
Κι εκεί το ίδιο φαινόμενο. H δύναμη της Εκκλησίας δεν βρίσκεται στο δόγμα αλλά
στο πόσο συνεισφέρει στη συγκρότηση της συλλογικής ταυτότητας. Άλλο η πίστη
(ακόμη και στην Καθολική Εκκλησία) και άλλο η δογματική παραδοχή».

Info

* Ζαν Ντανιέλ «Είναι ο Θεός φανατικός;» Αθήνα 2000, ΠΟΛΙΣ

* Κάρεν Άρμστρονγκ «Ο εμπόλεμος Θεός» Αθήνα 2002, ΦΙΛΙΣΤΩΡ

* Δημήτρη Κυρτάτα «Απόκρυφες ιστορίες» Αθήνα 1999, ΑΓΡΑ

* Σταύρου Ζουμπουλάκη «Ο Θεός στην πόλη» Αθήνα 2002, ΕΣΤΙΑ

* Θ. Λίποβατς, N. Δεμερτζή, B. Γεωργιάδου «Θρησκείες και πολιτική στη
νεωτερικότητα» Αθήνα 2002, KPITIKH

* Michel Lacroix «To New Age» Αθήνα 1997, ΤΡΑΥΛΟΣ

* Julia Kristeva «Ξένοι μέσα στον εαυτό μας» Αθήνα 2004, SCRIPTA

* Πασχάλη Κιτρομηλίδη «Ο νεοελληνικός διαφωτισμός» Αθήνα 1996, MIET

* Παντελή Λέκκα «Το παιχνίδι με τον χρόνο» Αθήνα 2001, ΕΛΛΗΝΙΚΑ
ΓΡΑΜΜΑΤΑ

* Έλλης Σκοπετέα «Το “πρότυπο βασίλειο” και η Μεγάλη Ιδέα» Αθήνα 1998
ΠΟΛΥΤΥΠΟ