Στα γονίδια το μυστικό της γήρανσης

Μια μεγάλη χωματερή γίνεται το ανθρώπινο σώμα καθώς γερνά. Ο μηχανισμός,
που μαζεύει τα σκουπίδια και καθαρίζει τον οργανισμό τα προηγούμενα χρόνια,
ατονεί κι έτσι οι βλαβερές ουσίες συσσωρεύονται και φθείρουν τα κύτταρα. Αυτή
είναι η κεντρική ιδέα για τις περισσότερες κι επικρατέστερες θεωρίες περί
γήρανσης.

Νέες έρευνες όμως, που έχουν ξεκινήσει σε ζωικούς οργανισμούς, έχουν
αποτελέσματα πρωτόγνωρα και ελπιδοφόρα. Οι επιστήμονες θέλουν να βρουν από πού
προέρχονται οι τοξίνες και τι ρόλο παίζουν στη γήρανση του οργανισμού. Μία από
τις πιο γνωστές θεωρίες είναι αυτή των ελεύθερων ριζών, μόρια ή τμήματα μορίων
που κυκλοφορούν στον οργανισμό και γίνονται τοξικά μετατρέποντας το DNA και
τις πρωτεΐνες σε τοξικά σκουπίδια. Σύμφωνα με τις τελευταίες έρευνες όμως,
αυτό είναι ένα μικρό μόνο μέρος της διαδικασίας. Το βασικό συμπέρασμα που
βγαίνει, είναι ότι η γήρανση οφείλεται κυρίως στα γονίδια και όχι τόσο στη
φθορά που προκαλούν οι ελεύθερες ρίζες.

H πρώτη φορά που το διαπίστωσαν αυτό οι επιστήμονες ήταν σε έρευνες που έκαναν
στο νηματοειδές Caenorhabditis Elegans, ένας οργανισμός πολύ χρήσιμος στη
βιολογική έρευνα. Πρόκειται για έναν πλήρως αποκωδικοποιημένο οργανισμό, με
19.000 γονίδια, που χρησιμοποιείται ευρέως στα εργαστήρια μοριακής βιολογίας.
Αντίστοιχα αποτελέσματα είδαν σε πειράματα με μύγες και ποντίκια. Υπάρχουν
σοβαρές ενδείξεις ότι οι μύγες – πιθανώς και τα ποντίκια – ζουν περισσότερο
χάρη σε μεταλλάξεις που γίνονται στα ίδια γονίδια.

Τα κύτταρα διασπούν και ανασυνθέτουν συνέχεια πολύπλοκες χημικές ουσίες. Σε
πολλά σημεία αυτής της διαδικασίας, υπάρχει ο κίνδυνος να πάει κάτι στραβά.
Γι’ αυτό τα κύτταρα χρειάζονται μεγάλες ποσότητες ενζύμων τα οποία καθαρίζουν
τα σκουπίδια που δημιουργούν τα ίδια. Εξαιτίας όμως, όλης αυτής της
προσπάθειας, το σύστημα καταναλώνει πολλή ενέργεια, την οποία ο οργανισμός μας
θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει αλλού – ιδίως στην αναπαραγωγή.

Όλα είναι κατάλοιπα της φυσικής επιλογής. Στις γυναίκες που μένουν έγκυες, ο
οργανισμός μειώνει την ενέργεια που χρησιμοποιείται για την αποτοξίνωσή του
και την κατευθύνει στο αναπαραγωγικό σύστημα. Αυτό βέβαια, σημαίνει ότι
πληρώνουν το τίμημα γιατί γερνούν πιο γρήγορα και πεθαίνουν νεώτερες.
Φυσιολογικό φαινόμενο στη φύση, που δεν έδειξε ποτέ ενδιαφέρον για το τι
συμβαίνει σε έναν οργανισμό από τη στιγμή που αναπαράγει το είδος του. H
εξέλιξη μεροληπτεί υπέρ των κυττάρων που επιλέγουν να μη συμμετέχουν στη
διαδικασία της αποτοξίνωσης και επιτρέπουν στα μοριακά κατάλοιπα να
συσσωρεύονται.

H πλειοψηφία των επιστημόνων πιστεύει ότι από εξελικτικής πλευράς, ο άνθρωπος
χάνει την αξία του όταν εκπληρώσει τον αναπαραγωγικό ρόλο του (σε ηλικία
περίπου 30 ετών). Με άλλα λόγια, το ανθρώπινο σώμα δεν είναι σχεδιασμένο για
να ζήσει πολύ. H άλλη άποψη λέει ότι έχουμε την δυνατότητα να ζήσουμε μέχρι τα
120 χρόνια, αρκεί να βρούμε τον τρόπο.

H θεωρία της οξείδωσης

Στην πορεία του χρόνου έχουν διατυπωθεί περισσότερες από τριάντα
θεωρίες για τη γήρανση, από τις οποίες η πιο εντυπωσιακή είναι η θεωρία της
οξείδωσης. Όταν τα μόρια του οξυγόνου που είναι ηλεκτρικά φορτισμένα
παραμένουν ελεύθερα στον οργανισμό, καταστρέφουν τα μιτοχόνδρια, περνούν στο
εσωτερικό του κυττάρου και οξειδώνουν τα λίπη με αποτέλεσμα την
αρτηριοσκλήρωση.

Μία άλλη θεωρία, από το 1930, υποστηρίζει ότι το παν είναι η μείωση των
θερμίδων, δικαιώνοντας έτσι τη λαϊκή ρήση: «λιγότερο φαΐ μακραίνει τη ζωή». Ο
καθηγητής Μαρκ Χελερστάιν του Πανεπιστημίου του Μπέρκλεϊ, ο οποίος έκανε
πειράματα σε ποντίκια, διαπίστωσε ότι μία μείωση κατά 5% του ημερήσιου φαγητού
τους ήταν αρκετή για να προκαλέσει σημαντική αύξηση της διάρκειας ζωής τους.

Ένα ακόμα ελπιδοφόρο νέο από το μέτωπο της μακροζωίας είναι οι λαμίνες. Οι
επιστήμονες διαπίστωσαν πως οι πρωτεΐνες της ομάδας των λαμινών εμπλέκονται
στη διαδικασία της γήρανσης. Προς το παρόν είναι βέβαιο ότι είναι η αιτία για
την πρόωρη γήρανση και για τις ασθένειες που φέρνουν πρόωρο θάνατο, ακόμη και
σε άτομα ηλικίας 12-15 ετών. Οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι οι αλλοιώσεις αυτών
των πρωτεϊνών, οι οποίες είναι παρούσες στην κυτταρική μεμβράνη, είναι η αιτία
τουλάχιστον οκτώ ασθενειών που έχουν σχέση με κυτταρικές διεργασίες, ενώ
κάποιες από αυτές τις αλλοιώσεις προκαλούν μορφές πρόωρης γήρανσης. Στις
ασθένειες με τις οποίες συνδέονται οι πρωτεΐνες της ομάδας των λαμινών
παρατηρούνται μυϊκές και σκελετικές αλλοιώσεις, καρδιοπάθειες, τριχόπτωση και
γήρανση του δέρματος.

Ο οργανισμός γερνά λόγω βλάβης στον μηχανισμό αποτοξίνωσης

Οι επιστήμονες Ντέιβιντ Τζεμς και Τζος Μάκελγουι εργάζονται στο Κέντρο
Έρευνας της Γήρανσης του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Είναι οι πρώτοι που
μελέτησαν το νηματοειδές C. elegans το 1993 και οι πρώτοι που έριξαν στο
επιστημονικό τραπέζι την ιδέα περί γονιδίων και γήρανσης. Μιλώντας στο «New
Scientist», εξηγούν ότι ο οργανισμός γερνά λόγω βλάβης στον μηχανισμό
αποτοξίνωσης, που καθαρίζει και το σώμα από τις τοξίνες και το συντηρεί. Την
ιδέα τους την ονομάζουν μάλιστα «πράσινη θεωρία» της γήρανσης. Στο τέλος, τα
συσσωρευμένα σκουπίδια δηλητηριάζουν τα κύτταρα.

H έρευνά τους ξεκίνησε έναν κύκλο πειραμάτων από πολλούς συναδέλφους, που
συνεχίζεται με πολύ ενδιαφέρον και «συγκρατημένη αισιοδοξία». Τα προβλήματα
για την απόδειξη της θεωρίας είναι πολλά. «Φαίνεται πως η θεωρία τους οδεύει
στη σωστή κατεύθυνση», λέει ο Μαρκ Βίνι από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ.
«Είναι όμως εξαιρετικά δύσκολο να αποδειχθεί στο εργαστήριο. Πρέπει να
απενεργοποιήσουμε τα γονίδια ένα προς ένα και να δούμε ποιο είναι το
αποτέλεσμα. Υπάρχουν εκατοντάδες γονίδια».

Ποια είναι όμως η πιθανότητα να χρησιμοποιήσουν οι επιστήμονες την πράσινη
θεωρία για να καταπολεμήσουν τη διαδικασία της γήρανσης; Καθώς είναι αρκετά
γενικευμένη, οι ερευνητές θα πρέπει να δοκιμάσουν πολλά διαφορετικά πράγματα
στο εργαστήριο. Ελπίζουν όμως, ότι θα βρουν ένα ή δύο γονίδια που συμμετέχουν
στο μηχανισμό αποτοξίνωσης και παίζουν σημαντικό ρόλο. Τότε, πιθανώς να μάθουν
πώς να επέμβουν στη διαδικασία, να τα τιθασεύσουν και να ζήσουμε όλοι
περισσότερο.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου, Στέφανος Κρίκκης