TPITH AΠOΨH ΠAΣΟK και Eκκλησία

Μια από τις στοιχειώδεις προϋποθέσεις εκσυγχρονισμού της ελληνικής πολιτείας
στη μεταπολιτευτική περίοδο ήταν και είναι η διάκριση κοσμικής και
εκκλησιαστικής εξουσίας. Το εκκλησιαστικό ζήτημα, που χρόνια ταλαιπωρεί την
ελληνική κοινωνία και του οποίου η λύση δεν προκαλεί οικονομικό κόστος (αλλά
αντιθέτως όφελος!), υπήρξε πάντοτε μια «καυτή πατάτα» για τα κόμματα εξουσίας
(η Αριστερά είχε πάντα σταθερή θέση και στάση). Και δεν θα μπορούσε να είναι
διαφορετικά, αφού σε κάθε προσπάθεια επίλυσης του προβλήματος που αφορά τις
σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας, το πραγματικό διακύβευμα ήταν πάντα η μία και
«αδιαίρετη» εξουσία.

Το ΠΑΣΟΚ, που θέλησε να αποτελέσει ένα πλειοψηφικό, προοδευτικό,
κεντροαριστερό κίνημα, ήδη από το προεκλογικό του πρόγραμμα το 1981 είχε θέσει
ως στόχο τον διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας. Δυστυχώς, τα επακολουθήσαντα
γεγονότα δείχνουν ότι το Κίνημα δεν είχε σταθερή στρατηγική στο ζήτημα αυτό
και διέψευσε τις ελπίδες για ένα σημαντικό βήμα πολιτικής και πολιτιστικής
ανάπτυξης. Οι τρεις ουσιαστικά απόπειρες που καταγράφηκαν στη μεταπολιτευτική
περίοδο κατέληξαν πρακτικά σε ναυάγια, που άφησαν την πικρή γεύση μιας
ιστορίας χαμένων ευκαιριών.

H πρώτη προσπάθεια επιχειρήθηκε το 1987 από τον αείμνηστο A. Τρίτση, με στόχο
τον εκδημοκρατισμό της αυταρχικής και απολυταρχικής δομής των εκκλησιαστικών
δομών και τη ρύθμιση της εκκλησιαστικής περιουσίας, με αποτέλεσμα την πρόκληση
μείζονος κυβερνητικής κρίσης και την άτακτη υποχώρηση τής κατά τα άλλα «νόμω
κρατούσης» Πολιτείας. Όσο για τον Τρίτση, «έγραψε» για δεύτερη φορά Ιστορία.

H δεύτερη απόπειρα περιορισμού της (χομεϊνικού τύπου) εξουσίας των δεσποτάδων
έγινε στα τέλη της δεκαετίας του ’90 από την κυβέρνηση Σημίτη, με αφορμή το
θέμα των ταυτοτήτων, που αποτέλεσε το κόκκινο πανί για την εκκλησιαστική
ηγεσία. Εδώ, το στρατηγικό σφάλμα του ΠΑΣΟΚ ήταν η αμυντική στάση και τα
γνωστά φοβικά σύνδρομα, όταν ακριβώς – με νωπή ακόμα λαϊκή εντολή – έπρεπε να
κάνει «επίθεση» σε περισσότερα μέτωπα και όχι μόνο στο θέμα των ταυτοτήτων,
που βέβαια είχε τη σημειολογική του αξία, αλλά δεν έλυνε άλλα ζητήματα. Έτσι,
ενώ εισέπραξε ολόκληρο το πολιτικό κόστος, ρύθμισε ένα μόνον πρόβλημα και
άφησε άλυτα μια σειρά από θέματα καθημερινής πρακτικής, με τα οποία
καταπατούνται στοιχειώδεις δημοκρατικές αρχές και σύγχρονα ανθρώπινα
δικαιώματα (πολιτικός γάμος, κηδεία, όρκοι κ.λπ.). Μια ακόμη χαμένη ευκαιρία
για ένα συνολικό ξεκαθάρισμα.

H τρίτη πραγματικά χρυσή ευκαιρία εκσυγχρονισμού του συστήματος ήταν η
πρόσφατη «εν ψυχρώ» αναθεώρηση του Συντάγματος. H πρόταση ορισμένων βουλευτών
(με πρωτοβουλία Σηφουνάκη) για την υιοθέτηση της πολιτικής ορκωμοσίας στη
Βουλή δεν έγινε δεκτή από το κυβερνών σοσιαλιστικό κόμμα! H περίφημη «ψυχρή»
αναθεώρηση υπήρξε κατώτερη των περιστάσεων (των αρχών του 21ου αιώνα!), ενώ
συνιστούσε μοναδική ευκαιρία για μεγάλες τομές (και) στο εκκλησιαστικό πεδίο.
Γεγονός που δείχνει ότι στην Ελλάδα τα καλά πράγματα δεν γίνονται «εν ψυχρώ»,
όπως συνήθως πιστεύεται, αλλά «εν θερμώ» («στη βράση κολλάει το σίδερο»).

Και ξαφνικά, με αφορμή τα πρόσφατα εκκλησιαστικά σκάνδαλα, θεωρήθηκε ότι
«ωρίμασαν οι συνθήκες»! Αφού βγήκαν πρώτα οι… δημοσκοπήσεις και αφού
θυσιάστηκαν αρκετά χρόνια στον βωμό της οπισθοδρόμησης. Όμως, τα προοδευτικά
κινήματα δεν πορεύονται με δημοσκοπήσεις, αλλά με οράματα και στόχους που
εμπνέουν και πείθουν και τελικά καθοδηγούν τον λαό με το παράδειγμά τους.

H συντηρητική παράταξη είναι εξ ορισμού αρνητική σε μεταρρυθμίσεις και άρα δεν
μπορεί να περιμένει κανείς πολλά. Το ΠΑΣΟΚ, που στα 20 χρόνια εξουσίας
επιχείρησε κάποια δειλά βήματα, όχι μόνο δεν πίστεψε το ίδιο σ’ αυτά, αλλά
συχνά τα υπονόμευσε! Σήμερα, το μετασυνεδριακό ΠΑΣΟΚ επιστρέφει – ευτυχώς! –
στην αρχική στρατηγική του επιλογή για τον χωρισμό Κράτους – Εκκλησίας. Για να
είναι όμως αξιόπιστο θα πρέπει να κάνει δύο απόλυτα εφικτές κινήσεις:

Πρώτον, να αρχίσει από τώρα την κατάρτιση μιας εμπεριστατωμένης πρότασης τόσο
σε επίπεδο τροποποίησης του Συντάγματος όσο και σε επίπεδο νομοθετικής
ρύθμισης, ώστε να είναι έτοιμο να την εφαρμόσει όταν δοθεί η ευκαιρία. Και
δεύτερον, να αποδεικνύει έμπρακτα και σε καθημερινή βάση, ακόμα και σε
συμβολικό επίπεδο, ότι πραγματικά πιστεύει σ’ αυτήν την πολιτική.

Παρ’ όλα αυτά, ας κρατήσουμε «μικρά καλάθια», καθώς οι δημόσιες «ομολογίες
πίστεως» της πολιτικής και πολιτειακής ηγεσίας, όπως και οι αθρόες συνάξεις
πολιτικών στελεχών με αφορμή ενθρονίσεις μητροπολιτών (παράδειγμα η Πάτρα!)
δεν αφήνουν και πολλά περιθώρια αισιοδοξίας…

Ο Ηλίας Μπεριάτος είναι καθηγητής Χωροταξικού και Περιβαλλοντικού
Σχεδιασμού Πανεπιστημίου Θεσσαλίας