Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Ξενικά είδη. Μέχρι και τίγρεις μπορεί να
παραγγείλει κανείς. H Ολλανδία και το Βέλγιο προμηθεύουν την εσωτερική
ευρωπαϊκή αγορά με ό,τι πλάσμα κάνει κέφι κανείς. Και μετά, όταν το βαρεθούμε,
το πετάμε έξω από το σπίτι. Δεκάδες ερευνητικές ομάδες στην Ελλάδα προσπαθούν
αθόρυβα και σιωπηλά να διακρίνουν ανάμεσα στα είδη αυτά ποια δημιουργούν
πρόβλημα και ποια όχι.

Περί παρθενίας της φύσης

Ο ΜΥΟΚΑΣΤΟΡΑΣ ζούσε στη Νότια Αμερική. Είδος ανάμεσα σε ποντίκι και
κάστορα, έπεσε στα χέρια των εμπόρων λόγω της εξαιρετικής του γούνας. Λέγεται
ότι πρώτοι οι Ιταλοί τον έφεραν στην Ήπειρο στη διάρκεια του πολέμου. Τον
ήθελαν (ως χορτοφάγο) για να καθαρίσει τη βλάστηση από περιοχές που τους
ενδιέφεραν στρατιωτικά. Το σίγουρο είναι ότι η πρώτη άδεια δόθηκε επί χούντας.
Σήμερα η βιομηχανία της γούνας βρίσκεται σε αντιστρόφως ανάλογη θέση με τους
πληθυσμούς του μυοκάστορα. Οι αποικίες του είναι σημαντικές στο Δέλτα του
Αξιού, αλλά και στις λίμνες της Μακεδονίας και της Ηπείρου. Ο μυοκάστορας
χαρακτηρίζεται – όπως σημειώνει ο N. Μάργαρης, διευθυντής του ελληνικού
«National Geographic» – από την επιστήμη της οικολογίας ως «ξενικό είδος» ή ως
«βιολογικός εισβολέας». Το ίδιο και ο βουβαλοβάτραχος στην Κρήτη. Εκεί η
ιστορία – όπως την αφηγείται ο Γιώργος Χανδρινός, βιολόγος στο υπουργείο
Γεωργίας – είναι πιο πρόσφατη. Το 1994 ένας δυστυχής πίστεψε κάποιους Ιταλούς
και εισήγαγε τον βάτραχο, με σκοπό να προσποριστεί τα ζουμερά του
βατραχοπόδαρα. Αμ δε! H επιχείρηση δεν περπάτησε. Έκλεισε. Όμως κάποιοι
βάτραχοι ξέφυγαν και έκτοτε ζουν στη λίμνη της Αγιάς. Θεραπεύουν την πείνα
τους με ό,τι κολυμπάει γύρω (συμπεριλαμβανομένου του ενδημικού κρητικού
βατράχου), ενώ δεν λένε όχι ούτε στ’ αυγά των υδρόβιων πουλιών. Ο
βουβαλοβάτραχος είναι κι αυτός ένας βιολογικός εισβολέας. Και για την εξόντωσή
του έχουν συζητηθεί διάφορες ιδέες, μεταξύ των οποίων και η σύλληψη των
αρσενικών! Φανταστείτε τους υπαλλήλους της Νομαρχίας Χανίων να τσαλαβουτάνε
πιάνοντας αρσενικούς βουβαλοβάτραχους με την ανάκρουση ειδικών ήχων (που τους
προσελκύουν). Υπάρχουν και άλλα παραδείγματα τέτοιων «εισβολέων» στην Ελλάδα,
όπως το περίφημο κουνουπόψαρο που, αντί για τα κουνούπια, βολεύτηκε με τα πιο
χορταστικά μικρότερα ψάρια. Επίσης υπάρχει και μία νεώτερη γενιά εισβολέων,
που αποτελείται κυρίως από φίδια, χελώνες και ψάρια τα οποία ξεφεύγουν από
ενυδρεία ή τα απελευθερώνουν ανεξέλεγκτα στη φύση επειδή «ο μικρός μεγάλωσε».
Ένα από αυτά, η αμερικανική χελώνα είναι το μείζον πρόβλημα στη Γαλλία και τη
Βόρεια Ιταλία. Φοβίζει και την Ελλάδα. Συνήθως την αγοράζουν οι μπαμπάδες από
τα pet-shop, αλλά μόλις γίνει ένα μικρό τερατάκι τη στέλνουν βόλτα. Είναι ένα
εξαιρετικά δραστήριο σαρκοφάγο… Φαίνεται, ωστόσο, ότι η αντίληψή μας για
τους «εισβολείς» – όταν υπακούει σε δογματικές και εύκολες γενικεύσεις – δεν
είναι άσχετη και με πολλές από τις ξεπερασμένες οικολογικές εμμονές. Και
πολλές φορές επηρεάζεται από τα απόνερα της θεοποίησης της φύσης και του
δόγματος πως ό,τι είναι φυσικό είναι και νομιμοποιημένο με κάποιον «ανώτερο»
τρόπο. Αλήθεια, τι είναι φύση; Ο άνθρωπος είναι μέρος της φύσης; Και αν ναι,
τότε οι ενέργειές του σε ποιο περιβάλλον ορίζονται, αν όχι στο φυσικό; Και,
τέλος πάντων, ποια είναι τα κριτήρια για να κηρύξεις τον πόλεμο σ’ ένα είδος
που δείχνει ότι αντέχει στο νέο του περιβάλλον; Πώς ορίζεται η ενδημικότητα
ενός είδους ή τα πρέπει ενός οικοσυστήματος; Τα ερωτήματα αυτά ο Γιάννης
Σταυρακάκης, διδάσκων στο Πανεπιστήμιο του Έσεξ, τα παρομοιάζει με τα
αντίστοιχα για τη γλώσσα: «Γλώσσα είναι αυτή που μιλιέται ή αυτή που “θα
‘πρεπε” να μιλιέται;».

Οι Γκουάντσι…

…δεν στάθηκαν πιο τυχεροί επειδή ο Κολόμβος άργησε 50 χρόνια να περάσει από
τα νερά του Ατλαντικού. Στα 1402, Ισπανοί και Πορτογάλοι αποβιβάσθηκαν στις
Αζόρες και τα Κανάρια Νησιά, όπου βρήκαν δάση και χιλιάδες Γκουάντσι, έναν
ιθαγενή λαό από τον οποίο σήμερα έχουν διασωθεί μόνο μούμιες και κτερίσματα.
Έπειτα από μερικές δεκαετίες, τα δάση είχαν αντικατασταθεί από κλήματα (και δη
από την Κρήτη – το διάσημο κρασί είναι τελικά «κοπέλι»!) και οι Γκουάντσι από
Αφρικανούς δούλους. Τηρουμένων των αναλογιών, οι συνθήκες που αντιμετώπισαν οι
Ευρωπαίοι στα Κανάρια Νησιά και στις Αζόρες δεν ήταν πολύ διαφορετικές από
εκείνες που είχαν συναντήσει δυο τρεις αιώνες πριν άλλοι Ευρωπαίοι, οι
σταυροφόροι, στην προσπάθεια της ευρωπαϊκής επέκτασης προς την Ανατολή. Και
στις δύο περιπτώσεις, οι εισβολείς πλεονεκτούσαν στρατιωτικά. Αλλά επιβλήθηκαν
μόνο στους δύσμοιρους Γκουάντσι και όχι στον Σαλαντίν και τους Μαμελούκους
του. H άποψη περί «οικολογικού ιμπεριαλισμού» δίνει μια (ακόμη) εξήγηση: στην
Παλαιστίνη οι Ευρωπαίοι υπέφεραν από μορφές ελονοσίας, άγνωστες τότε στην
Ευρώπη. Και από έλλειψη πρωτεϊνών. Τα άλογά τους δεν μπορούσαν να
συναγωνιστούν τις καμήλες των Αράβων. Αντίθετα στις Αζόρες οι κονκισταδόρες
μετέφεραν επιδημίες άγνωστες μέχρι τότε στα γονίδια των Γκουάντσι. H γονιδιακή
μάχη έκρινε και τον πόλεμο. Το άλογο έπαιξε, ως γνωστόν, τον ρόλο του
τρομάζοντας αργότερα και τις στρατιές τού Μοκτεζούμα. Ήταν ο βιολογικός
εισβολέας σ’ ένα οικοσύστημα που λειτουργούσε χωρίς αυτό. Άραγε, το άλογο σ’
αυτό το οικοσύστημα έφερε αλλαγές και τελικά καταστροφή; Με βεβαιότητα
μπορούμε να πούμε πως «ναι» έφερε αλλαγές και πως «όχι» δεν έφερε
την καταστροφή. Όπως ενδεχομένως δεν έφερε καταστροφή
στην Ελλάδα η φραγκοσυκιά…

«Εξαφάνιση: Κακά γονίδια ή κακή τύχη;»…

… είναι ο τίτλος βιβλίου που τάραξε τα νερά πριν από λίγα χρόνια. Αν μάχεται
κάτι η σύγχρονη οικολογία είναι το απόλυτο. Και το εκφράζει με τον καλύτερο
τρόπο ο Ανδρέας Τρούμπης, καθηγητής Οικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αιγαίου,
μ’ ένα παράδειγμα για να ξεμπερδεύουμε οριστικά με τον μύθο της
παρθένας-φύσης: «Ο αΐλανθος (ή βρωμούσα) είναι το πιο γνωστό σε όλους μας
φυτό, το έχουμε δει χιλιάδες φορές σε οικόπεδα, σε πρανή, παντού. Είναι
“εισβολέας” και μάλιστα από τους πιο επιθετικούς της χλωρίδας. Διώχνει άλλα
φυτά και εξαπλώνεται ταχύτατα. Όμως έχει αποδειχθεί ότι δεσμεύει 100 φορές
μεγαλύτερες ποσότητες ατμοσφαιρικού άνθρακα από ό,τι τα φυτά που διώχνει.
Επομένως, μπορούμε να το θεωρήσουμε ως εξαιρετικά χρήσιμο για την αντιμετώπιση
των κλιματικών αλλαγών». Ο A. Τρούμπης εξηγεί έτσι γιατί τα κριτήρια απέναντι
στο κάθε είδος χωριστά είναι αυτά που παίζουν ρόλο και όχι οι γενικές αρχές.
«H ταυτότητα φύση=ισορροπία=τάξη=ομορφιά υπάρχει πλέον μόνο στις ιστορικές
αναδρομές της οικολογίας των πρώτων 70 χρόνων του 20ού αιώνα. H φύση
εξελίσσεται και δημιουργεί μόνο μέσα σε καταστάσεις ανισορροπίας, τείνοντας
πάντα προς την ισορροπία χωρίς να τη φθάνει ποτέ. H ποικιλότητα της ζωής είναι
απρόοπτη, χαοτική, τυχαία. Σ’ έναν πλανήτη 7 δισ. ανθρώπων, η φύση εξελίσσεται
και με αυτούς. Αυτή είναι σήμερα και η σύγχρονη έννοια του οικολογικού τοπίου:
Όχι ως τόπος, αλλά ως δυναμικό σύστημα για το οποίο δεν υπάρχει δυνατότητα
ορισμού αν δεν μπει και ο άνθρωπος μέσα. Ο άνθρωπος δεν είναι το υποκείμενο,
αλλά συνδημιουργός, μία απο τις δυναμικές της φύσης».

(H στήλη ευχαριστεί για τις πληροφορίες τους ανθρώπους του WWF και του
Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Κρήτης που σε αντίξοες συνθήκες δίνουν τις εν
πολλοίς άγνωστες μάχες για την προστασία της ελληνικής φύσης)

Info

* Λεωνίδα Λουλούδη, Βασιλικής Γεωργιάδου, Γιάννη Σταυρακάκη «Φύση –
Κοινωνία – Επιστήμη» Αθήνα 1999, ΝΕΦΕΛΗ

* Alfred W. Crosby «Οικολογικός Ιμπεριαλισμός» Αθήνα 1991,
ΚΩΣΤΑΡΑΚΗΣ – ΤΡΑΥΛΟΣ

* Ανδρέα Τρούμπη «Λογία Οικολογία» Αθήνα 1999, ΤΥΠΩΘΗΤΩ – Γ.
ΔΑΡΔΑΝΟΣ

* Ζαν Ζακ Ρουσώ «Το κοινωνικό Συμβόλαιο» Αθήνα 2005, ΠΟΛΙΣ

* Ulrich Beck «H επινόηση του πολιτικού» Αθήνα 1996,

ΛΙΒΑΝΗΣ

* Ευθύμη Παπαδημητρίου «Για μια νέα φιλοσοφία της Φύσης» Αθήνα 1999,
GUTENBERG

* Αλέξανδρου Γεωργόπουλου «Περιβαλλοντική ηθική» Αθήνα 2002,
GUTENBERG

* Γιάννη Σταυρακάκη «Φύση, Κοινωνία και Πολιτική» Αθήνα 1998, ΝΗΣΟΣ