Διαστάσεις H «ανατροπή» της δημοκρατίας

Μπορεί μια άποψη που μειοψηφεί σε μια κοινωνία να φτάσει στο τέλος να
επικρατήσει; Με άλλα λόγια, μπορεί η δημοκρατία να «ανατραπεί» με ειρηνικά
μέσα;

Μαθηματικό παράδοξο. Πώς τα 25 «όχι» και τα 12 «ναι» μπορούν, ύστερα από έναν μόνο κύκλο συζητήσεων, να γίνουν 20 «ναι» και 17 «όχι»

Ας πούμε ότι έχουμε έναν πληθυσμό που καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε δύο
δυνατότητες: ναι ή όχι, υπέρ ή κατά, A ή B. Επειδή βρισκόμαστε σε μια
δημοκρατία, η τελική επιλογή θα γίνει ύστερα από ορισμένους κύκλους
συζητήσεων. Είναι λογικό λοιπόν να χωρίσουμε αυτόν τον πληθυσμό σε ομάδες
τριών, τεσσάρων, πέντε ή έξι ατόμων, που αποτελούνται για παράδειγμα από
εργαζομένους στο ίδιο γραφείο ή κατοίκους της ίδιας γειτονιάς. Όπως είναι
επίσης λογικό – αν και όχι υποχρεωτικό – να υποθέσουμε ότι μετά το τέλος των
συζητήσεων, κάθε ομάδα θα «εκπροσωπηθεί» από μια άποψη, την πλειοψηφούσα. Κατά
συνέπεια, αν στην αρχή η κοινωνία είναι μοιρασμένη ακριβώς στη μέση, όσο σάλιο
κι αν καταναλωθεί, καμιά από τις δύο απόψεις δεν θα επικρατήσει. Αν όμως, όπως
συμβαίνει στην πράξη, μία από τις δύο απόψεις πλειοψηφεί, αργά ή γρήγορα θα
νικήσει.

Κι αν αυτός ο κανόνας, όπως όλοι οι κανόνες, έχει εξαιρέσεις; Ειδικός στις
θεωρίες της αταξίας, ο Γάλλος «κοινωνιοφυσικός» Σερζ Γκαλάμ εισάγει στην
εξίσωση μια πολύ ανθρώπινη παράμετρο: την αμφιβολία. H παράμετρος αυτή δεν
παίζει κανέναν ρόλο σε μια ομάδα συζήτησης όπου αρχικά πλειοψηφεί η μία από
τις δύο απόψεις: δύο «όχι» και ένα «ναι» «αθροίζονται» – σύμφωνα με τους
παραπάνω κανόνες – σε τρία «όχι». H κατάσταση όμως αλλάζει στις ομάδες εκείνες
όπου οι δύο απόψεις ισοψηφούν. Για παράδειγμα, όταν έχουμε δύο «ναι» και δύο
«όχι», το αποτέλεσμα που θα προκύψει από τη συζήτηση μπορεί να είναι τέσσερα
«ναι» ή τέσσερα «όχι». Αυτό εξαρτάται από κοινωνικούς, πολιτιστικούς ή
ιδεολογικούς παράγοντες, και όχι από την ουσία του ερωτήματος που έχει τεθεί.
Αποφασιστικό ρόλο εδώ παίζει η άποψη που είναι πιο κοντά στο στάτους κβο.

Το ενδιαφέρον αυτού του μαθηματικού μοντέλου, σημειώνει η Μοντ, είναι
ότι δείχνει με ποιον τρόπο μια διαδικασία σε τοπικό επίπεδο μπορεί να
«μολύνει» ολόκληρο τον πληθυσμό. Ο Γκαλάμ παίρνει το παράδειγμα του
δημοψηφίσματος για το Ευρωσύνταγμα. Και φοβάται ότι το «όχι» τελικά θα
επικρατήσει, παρ’ όλο που σήμερα εκφράζεται από μια μειοψηφία της γαλλικής
κοινωνίας. Την κρίσιμη στιγμή μπορεί να ανατρέψει τα δεδομένα η άποψη (του
στάτους κβο) ότι η υιοθέτηση του Συντάγματος θα οδηγήσει στην απώλεια της
εθνικής κυριαρχίας. Ή ο φόβος ότι η επικύρωση του Συντάγματος θα βάλει την
Τουρκία στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Ο Γάλλος ερευνητής υπολογίζει ότι αν οι υπέρμαχοι του «ναι» είναι αρχικά 70
στους 100 Γάλλους, αρκούν τέσσερις κύκλοι συζητήσεων για να περάσει το «ναι»
στη μειοψηφία. Υπάρχουν βέβαια και εξωτερικοί παράγοντες, τους οποίους δεν
λαμβάνει υπόψη το μοντέλο. Αλλά η έκπληξη περιμένει στη γωνία.