TPITH AΠOΨH Έλεος και φόβος

Γνωρίζαμε από τον Αριστοτέλη ότι το έλεος και ο φόβος ήταν τα μέσα που
χρησιμοποιούσε η τραγωδία για να οδηγήσει στην κάθαρση. H τραγωδία της
παρούσας δημόσιας στιγμής στη χώρα μας – και της παρούσας διακυβέρνησης, στην
οποία, σε μεγάλο βαθμό, οφείλεται – είναι ότι τα ισχυρά αισθήματα ελέους και
φόβου κάθε άλλο παρά οδηγούν στην όποια κάθαρση.

H Ιεραρχία της Εκκλησίας δεν κλυδωνίζεται, αποκαλύπτεται: η διαφορά είναι
μεγάλη και κρίσιμη. Μετά τις τελευταίες εξελίξεις, δεν μπορεί να υπάρξει
κανείς που να μην έχει αντιληφθεί τουλάχιστον δύο πράγματα. Πρώτον, ότι
αρκετοί μέσα στη διοίκηση της Εκκλησίας έκαναν και κάνουν πολιτική, με την
στενή, κοσμική αλλά και «καθεστωτική» έννοια του όρου: προωθούν πρόσωπα και
συσχετισμούς δυνάμεων αντί να θεραπεύουν ιδέες και να μαλακώνουν καρδιές και
το κάνουν μέσα στην πιο πλήρη αδιαφάνεια, για να προασπίσουν ή να αυξήσουν την
ισχύ ενός συστήματος εξουσίας παράλληλου με την κρατική αλλά ανεξάρτητου και
ανέλεγκτου ως προς τις αρχές, τα μέσα και τους στόχους. Και δεύτερον ότι, όταν
αυτός ο τρόπος δράσης βγαίνει στην επιφάνεια, αμυνόμενοι καταφεύγουν στην
υποκρισία και το ψέμα με την άνεση των επαγγελματιών της πολιτικής, με τους
οποίους υποτίθεται ότι ουδεμία σχέση ή αλληλεπίδραση έχουν, αλλά που δεν
διστάζουν να χρησιμοποιούν για τη σωτηρία των αξιωμάτων και προφανώς όχι της
ψυχής τους.

Σε αυτό το παιχνίδι αντεστραμμένων κατόπτρων, οι θεσμοί είναι χαμένοι σε όλα
τα επίπεδα. H Ιεραρχία της Εκκλησίας χάνει το ηθικό της κύρος αλλά, αντί να
λάβει ουσιαστικά μέτρα με βάση το αυτοδιοίκητό της (μέτρα πειθαρχικά και
«πολιτικά», αφού πολιτικά δρα, στην πρώτη γραμμή των οποίων η παραίτηση, ή ο
εξαναγκασμός σε παραίτηση, των ψευδομένων), μετακυλίει την ευθύνη σε μια
«γενικότερη σήψη» και έναν άνομο όσο και αόριστο εναντίον της πόλεμο. H
τακτική αυτή αποπροσανατολίζει το κοινωνικό σώμα, το κάνει κυνικότερο και το
στρέφει συλλήβδην, αλλά όχι αδίκως, εναντίον των θεσμών και ιδίως της
«επίσημης» πολιτικής τάξης. Το κακό συμπληρώνεται όταν η κορυφή αυτής της
πολιτικής τάξης, δηλαδή οι ασκούντες την κρατική εξουσία, έχοντας ήδη
συναλλαγεί και επιθυμώντας να συνεχίσουν να συναλλάσσονται με την
εκκλησιαστική παραεξουσία, προσπαθούν απλώς να μην καούν στη φωτιά και όχι να
λύσουν τον θεσμικό γόρδιο δεσμό, εντείνοντας έτσι τη σύγχυση και την απαξίωση,
που πλήττει πρώτα τους ίδιους.

Αν η αίσθηση, και σε λίγο η δύναμη, της αηδίας επικρατεί όλο και περισσότερο
στο κοινωνικό σώμα, η έννοια, και ελπίζεται η πράξη, της ευθύνης αποτελεί τη
μόνη αντίσταση των υγιών πολιτικών δυνάμεων. Ευθύνη σημαίνει πρώτα απ’ όλα
άρνηση των υπεραπλουστεύσεων: οι λειτουργοί της Εκκλησίας δεν είναι ούτε όλοι
σάπιοι ούτε όλοι εξουσιομανείς, ενώ η ανάγκη για ένα τέτοιου είδους πνευματικό
καταφύγιο δεν εκπορεύεται μόνο από φανατικούς, δογματικούς ή ανερμάτιστους
ανθρώπους. Ακριβώς όμως για να μπορέσουν οι πρώτοι να παράξουν έργο και οι
δεύτεροι να ανακουφιστούν, πρέπει και η δημόσια συζήτηση, που εκ των πραγμάτων
άνοιξε με το ξέσπασμα της κρίσης, να έχει κάποια στοιχεία ειλικρίνειας και
αυτοκριτικής. Ο χωρισμός Εκκλησίας και Κράτους δεν είναι δυνατό να αρκεστεί σε
νομοθετικά ημίμετρα, αλλά και δεν θα πρέπει να πάρει μορφή τέτοια που να
ενδυναμώσει τα πιο αντιδραστικά στοιχεία εντός και των δύο χώρων. Δεν θα
πρέπει να σημάνει ούτε την αυθαιρεσία των λειτουργών της Εκκλησίας ούτε το
κουκούλωμα του τεράστιου ζητήματος της περιουσίας της ούτε την παραγραφή των
ευθυνών όσων συνετέλεσαν στη σημερινή δυσωδία. Οι πολίτες ζητάμε έλεος με την
αριστοτελική και όχι τη θρησκευτική έννοια και νιώθουμε φόβο υπό την πολιτική
και όχι τη μεταφυσική του διάσταση.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου.