Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Κάμπελ. Εβραϊκός συνοικισμός στη Θεσσαλονίκη που
πυρπολήθηκε το 1931 από Έλληνες κατόπιν εθνικιστικής προπαγάνδας. Το κλίμα
ανασφάλειας που άρχισε να παγιώνεται στην ελληνοεβραϊκή κοινότητα περιορίστηκε
κατά την περίοδο της δικτατορίας Μεταξά.12.500 Ελληνοεβραίοι πολέμησαν στο
αλβανικό μέτωπο.

Enter Mosotros («μεταξύ μας» στα σεφαρδίτικα)

Χάγκεν Φλάισερ

H ανθρωπολόγος Bea Lewcowicz επισκέφθηκε πριν από μερικά χρόνια τη
Θεσσαλονίκη αναζητώντας κάτι που στον ταξιτζή, που την παρέλαβε από τη Μίκρα,
φάνηκε εξαιρετικά περίεργο: τη μνήμη της πόλης. «Έπειτα από μακροχρόνιες
διαπραγματεύσεις μεταξύ της ισραηλιτικής κοινότητας και του Δήμου,
αποφασίστηκε να ονομαστεί μία πλατεία στην περιοχή Χαριλάου ως πλατεία Εβραίων
Μαρτύρων, σε μια περιοχή η οποία προπολεμικά ήταν εβραϊκή, γνωστή ως περιοχή
151. Όταν ζήτησα (το 1994) από τον ταξιτζή να με πάει εκεί, με διαβεβαίωσε ότι
δεν υπάρχει τέτοια πλατεία. Τελικά αποδείχθηκε ότι και οι δύο είχαμε δίκαιο.
Στην πλατεία υπήρχε η πινακίδα, αλλά ήταν σβησμένη με μαύρο σπρέι. Στις
τελευταίες επισκέψεις μου στην πόλη η πινακίδα άλλοτε ήταν σβησμένη, άλλοτε
όχι».

Χθες σε αυτή την πλατεία όπου έχει στηθεί το μνημείο του Ολοκαυτώματος και
έγιναν οι σχετικές τελετές, η πινακίδα έλαμπε. Για αύριο κανείς δεν μπορεί να
ξέρει. Τόσο στη Θεσσαλονίκη όσο και στα σχολικά βιβλία, οι Ελληνοεβραίοι έχουν
ξεριζωθεί από τη συλλογική μας μνήμη…

H επιλεκτική μνήμη δεν είναι…

… τυχαίο αποτέλεσμα. Συνήθως κρύβει πράγματα που δεν θέλουμε να
αντιμετωπίσουμε και μας βοηθά να διαμορφώνουμε νέες πραγματικότητες. H Ελλάδα
ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο που κατοχύρωσε νομοθετικά την επιστροφή
περιουσιών των εκτοπισμένων Εβραίων, αλλά και η τελευταία που ανακήρυξε
επέτειο Ολοκαυτώματος (την προχθεσινή), μόλις πέρυσι. Μάλιστα, ο πρωτεργάτης,
τότε υφυπουργός Εσωτερικών N. Μπίστης, συνάντησε μεγάλες αντιδράσεις – και
μέσα στο ΠΑΣΟΚ – και δεν θα τα κατάφερνε αν δεν είχε τη βοήθεια του τότε ΥΠΕΞ
Γιώργου Παπανδρέου και του σημερινού ευρωβουλευτή Πάνου Μπεγλίτη: «Τρελός
είσαι; Πάμε σε εκλογές, οι Αμερικανοί είναι στο Ιράκ κι εσύ θέλεις να τιμούμε
τους Εβραίους;»(!) του έλεγαν κάποιοι.

Πριν από λίγα χρόνια κυκλοφόρησαν σε βιβλίο έγγραφα από το αρχείο του
υπουργείου Εξωτερικών για τη μαύρη περίοδο. Το βιβλίο συγκέντρωσε αρνητικές
κριτικές (έστω και έμμεσα, από κορυφαίους ιστορικούς), αφού η Ελλάδα
εμφανίζεται περίπου ως η Γη της Επαγγελίας για τα έμβια φαντάσματα που γύρισαν
από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ήταν έτσι; Και αν ναι, γιατί περίπου οι μισοί
από τους Ελληνοεβραίους που γύρισαν στη Θεσσαλονίκη ξενιτεύτηκαν και πάλι,
κάποιοι για τις ΗΠΑ και άλλοι για την Παλαιστίνη; Και γιατί κανένα επίσημο
βιβλίο ελληνικής Ιστορίας δεν αναφέρει ότι η ελληνοεβραϊκή «οδύσσεια» δεν
σταμάτησε το 1945, αλλά ότι υπήρξε και δεύτερο κύμα το 1949 περίπου 2.000 (σε
σύνολο 10.000) Ελληνοεβραίων προς το Ισραήλ, αλλά και τρίτο άλλων περίπου
2.000, μεταξύ 1951 και 1956, προς τις ΗΠΑ; Σε έρευνά του για την υποδοχή των
Ελληνοεβραίων στην Ελλάδα μετά το Ολοκαύτωμα, ο καθηγητής Ιστορίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών Χάγκεν Φλάισερ εντόπισε δύο πράγματα: Ότι μεγάλο
μέρος των αρχείων του ΥΠΕΞ είχε καταστραφεί(!), αλλά και ότι οι Ελληνοεβραίοι
χαρακτηρίζονταν σε κρατικά έγγραφα το 1946 ως «εχθρική μειονότητα» και
συμπεριλαμβάνονταν στις άλλες «εθνικές μειονότητες, των Τσάμηδων, των
Αρμενίων, των σλαβόφωνων και των Κουτσόβλαχων». Επίσης, πως σε τηλεγράφημα
προς το ΥΠΕΞ (2/5/1945) διαπιστωνόταν με ευχαρίστηση ότι οι 70 Έλληνες
επιζήσαντες του Μπούχελβαντ (οι 59 Ελληνοεβραίοι) είχαν «υγιές φρόνημα και
ουχί αναρχικήν ψυχοσύνθεσιν»…

Οι χριστιανοί Έλληνες…

… η αστυνομία και τα ανταρτικά Σώματα συμπεριφέρθηκαν με αλληλεγγύη στους
Εβραίους συμπολίτες τους, αν μάλιστα συγκρίνουμε με την αποτελεσματικότητα των
πογκρόμ στη Γαλλία. H εβραϊκή κοινότητα της Αθήνας ήταν, ίσως, η μοναδική στην
Ευρώπη όπου μετά τον πόλεμο ο αριθμός της είχε αυξηθεί. Σημαντικό ρόλο έπαιξαν
και η ανεκτικότητα των Ιταλών, αλλά και η παρουσία του φωτισμένου ραβίνου
Μπαρζιλάι. Στη Θεσσαλονίκη, όμως, τα πράγματα ήταν διαφορετικά. H γερμανική
κατοχή και η αφέλεια του ραβίνου Κόρετς (ήταν ασκενάζι, μιλούσε γερμανικά και
πίστευε ότι θα συνεννοείτο με τους επικεφαλής Γερμανούς) προβάλλονται ως οι
κυριότερες αιτίες. Από τους 56.500 Εβραίους της Θεσσαλονίκης το 1940,
εκτοπίστηκαν οι 45.091. Το 1947 στην πόλη ζούσαν μόλις 1.950 Ελληνοεβραίοι.
Ωστόσο, εκεί το έγκλημα απέκτησε και οικονομική διάσταση, η οποία κάθε άλλο
παρά διευθετήθηκε μετά τον πόλεμο. Τα 11.000 σπίτια και διαμερίσματα
Ελληνοεβραίων σχεδόν αμέσως μετά τις εκτοπίσεις καταλαμβάνονται από αστέγους
που ήρθαν στην πόλη από άλλες περιοχές της Μακεδονίας.

Τα 2.300 εβραϊκά καταστήματα και επιχειρήσεις λεηλατούνται και περνούν στα
χέρια Γερμανών και δωσίλογων. Ήδη από το 1942 ο δημοσιογράφος της εφημερίδας
«Νέα Ευρώπη» (εκδόθηκε από τους Γερμανούς), Νίκος Καμμωνάς, προπαγανδίζει την
τελική λύση. Στις 27 Φεβρουαρίου 1943 ο αρχισυντάκτης της ίδιας εφημερίδας, M.
Παπαστρατηγάκης, γράφει το άρθρο με τίτλο «Ήλθεν η ώρα!». Το πλιάτσικο αρχίζει
σχεδόν ταυτόχρονα με τον εκτοπισμό. Με την επιστροφή των αθλίων από τα
στρατόπεδα το πρόβλημα φουντώνει. Περίπου 600 διεκδικούν τα σπίτια τους.
Δικαιώνονται μόλις 30, ενώ άλλοι 270 νόμιμοι ιδιοκτήτες απλώς καταφέρνουν να
πάρουν πίσω ένα ή δύο δωμάτια! Από τα 2.300 καταστήματα επεστράφησαν μόλις
299! Για την κινητή περιουσία δεν γίνεται κουβέντα…

Ο «διαβολικός δρ Μέρτεν»

Ο Μαξ Μέρτεν, ο στρατιωτικός διοικητής της Θεσσαλονίκης, το 1959 επέστρεψε
στην Ελλάδα να δικαστεί ως εγκληματίας πολέμου, καταδικάστηκε και αφέθηκε
ελεύθερος. Έλαβε αποζημίωση από το γερμανικό κράτος για την ολιγοήμερη
φυλάκισή του στην Ελλάδα και πέθανε το 1976. Τη ζωή του και τις περίεργες
συμπτώσεις αποφάσισαν να ερευνήσουν και να γυρίσουν σε ντοκιμαντέρ η
σκηνοθέτις Καίτη Αναγνωστοπούλου και ο φωτογράφος-σεναριογράφος Κυριάκος
Νικολάου. Από το 2000 αρχίζουν τις έρευνες και συγκεντρώνουν αξιόλογο υλικό.
Ανάμεσά τους, και μία άγνωστη συνέντευξη του Μέρτεν σε εφημερίδα του Αμβούργου
το 1960, στην οποία προσπαθεί να δημιουργήσει υποψίες για τον Κωνσταντίνο
Καραμανλή (πρόκειται για εκβιασμό προς τρίτους, λένε οι κινηματογραφιστές,
αφού είναι γνωστό ότι την περίοδο της Κατοχής ο Καραμανλής ήδη είχε διαφύγει
μέσω Τουρκίας στη Μέση Ανατολή). Ωστόσο, ενώ έχουν ζητήσει τις προβλεπόμενες
επιχορηγήσεις (αναφέροντας πως θέλουν να ερευνήσουν το θέμα των εβραϊκών
περιουσιών στη Θεσσαλονίκη και κυρίως ποιοι ωφελήθηκαν από το Ολοκαύτωμα) και
ενώ ήδη η ET3 έχει συμφωνήσει να επιχορηγήσει την ταινία, ξαφνικά όλες οι
πόρτες, η μία μετά την άλλη, αρχίζουν να κλείνουν. Απευθύνονται στη διοίκηση
της EPT για να πάρουν τελικά την απάντηση – πέρυσι – ότι «το θέμα έχει
καλυφθεί από άλλα ντοκιμαντέρ»!

Με δύο πολιτικές μετά την Απελευθέρωση

Ο Μαρκ Μαζάουερ, καθηγητής Ιστορίας στο Κολούμπια, μου εξήγησε γιατί
αμέσως με την Απελευθέρωση ίσχυσαν, στην πράξη, στην Ελλάδα δύο πολιτικές:
«Είναι αλήθεια ότι η κεντρική κυβέρνηση, επειδή είχε μπροστά της έναν εμφύλιο,
χρειαζόταν την οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη των Αμερικανών. Έτσι,
όφειλε να ακολουθήσει – και το έκανε – φιλοεβραϊκή πολιτική και να διατάξει
την επιστροφή των περιουσιών, θέμα που πάντως παρέμενε δευτερεύον στις
κυβερνητικές προτεραιότητες. Άλλωστε, το κράτος ήταν αδύναμο και η Θεσσαλονίκη
μακριά. Οι τοπικές αρχές δεν συνεργάστηκαν πάντα. Επιπλέον, τα πολλά νομικά
προβλήματα που δημιουργήθηκαν (για παράδειγμα, άνθρωποι που είχαν χάσει τα
πάντα και όλους τους συγγενείς τους κλήθηκαν να αποδείξουν ταυτότητα και
τίτλους) διευκόλυναν, τελικά, τη μη απόδοση των περιουσιών»…

Info

* Μικαέλ Μόλχο «In Memoriam», Θεσσαλονίκη 1976 Ισραηλιτική Κοινότητα
Θεσσαλονίκης

* Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου «Το Ολοκαύτωμα στις μαρτυρίες των Ελλήνων
Εβραίων», Θεσσαλονίκη 1993 «Παρατηρητής»

* Ηλία Νικολακόπουλου, Άλκη Ρήγου, Γρηγόρη Ψαλλίδα (επιμ.)
«Ο εμφύλιος πόλεμος», Αθήνα 2003 ΘΕΜΕΛΙΟ

* Bernard Pierron «Εβραίοι και Χριστιανοί στη νεότερη Ελλάδα», Αθήνα
2004 ΠΟΛΙΣ

* J. Hassoun, Γ. Θανασέκος, Ρίκα Μπενεβενίστε, Ο.
Βαρών-Βασάρ «Εβραϊκή ιστορία και μνήμη», Αθήνα 1998 ΠΟΛΙΣ

* Mark Mazouer (επιμ.) «Μετά τον Πόλεμο», Αθήνα 2003 ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ

* Mark Mazouer «H Ελλάδα του Χίτλερ», Αθήνα 1993 ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ

* Χάγκεν Φλάισερ (επιμ.) «H Ελλάδα ’36-’49», Αθήνα 2003
ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

* Υπουργείο Εξωτερικών – Πανεπιστήμιο Αθηνών (επιμ.) Θάνου Βερέμη –
Φωτεινής Κωνσταντοπούλου, «Οι Έλληνες Εβραίοι», Αθήνα 2000
ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

* Σουκρού Ιλιτζάκ – Μαρίνα Αγγελοπούλου «Έλληνες και Εβραίοι εργάτες
στη Θεσσαλονίκη των Νεότουρκων», Γιάννινα 2004 ΙΣΝΑΦΙ