Διαστάσεις «Σύντροφοι, είμαι ο τελευταίος!»

Οδύνη και μνήμη, οργή και φόρος τιμής, αυτοκριτική και υπόσχεση. Εξήντα
ακριβώς χρόνια μετά την απελευθέρωση του Άουσβιτς, θυμόμαστε, τιμάμε και
δεσμευόμαστε.

Μάιος 1944. H επιλογή κατά την άφιξη μιας πομπής αιχμαλώτων, όπως τη φωτογράφησε ένας SS

«Για περισσότερο από μία ώρα συνεχίστηκε η επιστροφή των ομάδων με το σκληρό
ποδοβολητό των ξυλοπάπουτσων πάνω στο παγωμένο χιόνι. Όταν επέστρεψαν όλα τα
Κομάντο, η μπάντα σταμάτησε απότομα και μια βραχνή γερμανική φωνή διέταξε
ησυχία. Την ξαφνική σιωπή έσπασε μια άλλη γερμανική φωνή που σκόρπισε την οργή
της για πολλή ώρα στο εχθρικό σκοτάδι. Τέλος, ο καταδικασμένος μπήκε κάτω απ’
το φως του προβολέα.

Όλη αυτή η προετοιμασία, αυτή η ανελέητη τελετουργία, δεν μας είναι άγνωστα.
Από τότε που μπήκα στο στρατόπεδο αναγκάστηκα να παρακολουθήσω δεκατρείς
δημόσιους απαγχονισμούς· τις άλλες φορές όμως ήταν κοινά αδικήματα, κλοπές
στην κουζίνα, σαμποτάζ, απόπειρες απόδρασης. Σήμερα πρόκειται για κάτι άλλο.

Τον περασμένο μήνα ένα από τα κρεματόρια του Μπίρκεναου ανατινάχτηκε. Κανείς
μας δεν ξέρει (και ίσως κανείς ποτέ δεν θα μάθει) πώς ακριβώς πραγματοποιήθηκε
η ανατίναξη. Το γεγονός είναι ότι στο Μπίρκεναου, περίπου εκατό σκλάβοι,
ανυπεράσπιστοι και εξαντλημένοι όπως εμείς, βρήκαν τη δύναμη να δράσουν, να
κάνουν πράξη το μίσος τους.

Ο άντρας που σήμερα θα πεθάνει μπροστά μας βοήθησε με κάποιο τρόπο στην
εξέγερση. Σήμερα θα πεθάνει μπροστά στα μάτια μας: ίσως οι Γερμανοί δεν θα
καταλάβουν ότι ο μοναχικός θάνατος, ο ανθρώπινος θάνατος που του δόθηκε, θα
του χαρίσει δόξα και όχι ντροπή.

Όταν τελείωσε τον λόγο του ο Γερμανός, λόγο που κανένας δεν κατάλαβε,
ακούστηκε ξανά η βραχνή φωνή: «Habt ihr verstanden?» (Καταλάβατε;).

Ποιος απάντησε «Jawohl»; Όλοι και κανένας: ήταν σαν η καταραμένη υποταγή μας
να ενσαρκώθηκε από μόνη της, σαν να μετατράπηκε σε μια συλλογική φωνή πάνω απ’
τα κεφάλια μας. Αλλά όλοι άκουσαν την κραυγή του ετοιμοθάνατου που διαπέρασε
το ακατανίκητο τείχος της αδράνειας και της υποταγής και συγκλόνισε τη ζωντανή
ανθρώπινη ουσία μέσα μας.

– Kameraden, ich bin der Letzte! (Σύντροφοι, είμαι ο τελευταίος!).

Θα ευχόμουν να μπορούσα να διηγηθώ ότι μέσα από αυτό το ελεεινό κοπάδι
ακούστηκε μια φωνή, ένα μουρμουρητό, ένα σημάδι επιδοκιμασίας. Όμως τίποτα δεν
συνέβη. Μείναμε ακίνητοι, γκρίζοι, με σκυμμένο κεφάλι, και βγάλαμε τον μπερέ
μόνο όταν μας διέταξε ο Γερμανός. Άνοιξε η καταπακτή, το σώμα τρομακτικό,
σπαρτάρισε. H μπάντα ξανάρχισε τη μουσική της κι εμείς, σε παράταξη,
παρελάσαμε μπροστά από τον σύντροφο που ψυχορραγούσε.

Να εκμηδενίσεις τον άνθρωπο είναι δύσκολο, όσο και να τον δημιουργήσεις: δεν
ήταν απλό, πήρε χρόνο, αλλά τα καταφέρατε, Γερμανοί. Είμαστε υπάκουοι, κάτω
απ’ το βλέμμα σας· δεν έχετε να φοβηθείτε τίποτα από μας: καμιά πράξη
αντίστασης, καμιά λέξη πρόκλησης, κανένα κριτικό βλέμμα».

(Από το βιβλίο του Πρίμο Λέβι «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος», εκδ. Άγρα, μτφ.
Χαράς Σαρλικιώτη).