Έχουμε «δική μας» Iστορία της Tέχνης;

Τα πορτρέτα του Φαγιούμ (φωτογραφία) αναφέρθηκαν πολλές φορές στις ομιλίες της ημερίδας, είτε ως βάση της βυζαντινής ανθρωποκεντρικής εικονογραφίας είτε ως πηγή έμπνευσης της νεοελληνικής προσωπογραφίας (Φ. Κόντογλου, Γ. Τσαρούχης, N. Νικολάου κ.ά.π.)

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για να υποψιαστεί ότι σε
ειδικότητες όπως η Ιστορία της Τέχνης, η Αρχαιολογία ή η Πολιτισμική
Ανθρωπολογία απαράβατα συμπεράσματα δεν υπάρχουν. Στις «Επιστήμες του
Ανθρώπου» βρίσκει κανείς ό,τι ψάχνει, μεθοδεύοντας τις γνώσεις και
διατυπώνοντας θεωρίες. Άλλους ζωγράφους θα βρει κανείς ως κορυφαίους στα
πανεπιστημιακά εγχειρίδια το 1940, άλλους στα μεταπολεμικά, άλλους στα γαλλικά
κι άλλους στα αγγλικά, ενώ το Art Through the Ages της Gardner, με το οποίο
σπούδασαν οι περισσότεροι Αμερικανοί, γνώρισε πάνω από δέκα αναπροσαρμογές από
το 1925 έως σήμερα. H Λαογραφία δεν θα γεννιόταν, εάν η Γερμανία του 19ου
αιώνα δεν χρειαζόταν μια ιστορική εμβάθυνση στις ρίζες των επιμέρους
γερμανικών λαών που ήθελε να ενώσει ο Μπίσμαρκ, ούτε η παράδοση των γαλλικών
Καλών Τεχνών και Γραμμάτων χωρίς τον πολιτιστικό ιμπεριαλισμό του Ρισελιέ στον
17ο αιώνα ή των Ντε Γκωλ-Μαλρώ στα χρόνια του 1960.

Παραδόξως ζητήματα όπως αυτά δεν πολυσυζητούνται στη χώρα μας, της
οποίας τα πανεπιστήμια και τα μουσεία ήταν «γερμανόστροφα» μέχρι το 1940,
γαλλικής επιρροής μετά το 1974 και αγγλοσαξονικής πρόσφατα, πάντα όμως
κρατικοδίαιτα, χωρίς πολλές επαφές με τις ανάγκες των φορολογουμένων.

Αλλά ως προς την Ιστορία της Τέχνης το ζήτημα είναι επείγον, αφού μόλις
πρόσφατα τα εικαστικά μπήκαν στη ζωή μας, ως έμβλημα υψηλότερης στάθμης και
όχι απλώς μόρφωσης, αλλά και ως άκρως αντιπροσωπευτικός δείκτης πολιτισμικών
συντεταγμένων. «Τι είδους ζωγράφους βγάζουμε, ποια θέματα και ποιες
τεχνοτροπίες αρέσουν, ποια ιδιαίτερα γνωρίσματα έχει ο δικός μας
εξπρεσιονισμός και ο δικός μας λυρικός ρεαλισμός, ποιοι συλλέγουν έργα και τι
είδους;» είναι μερικά από τα πολυάριθμα ερωτήματα που θα μπορούσαν να
απασχολούν τους Έλληνες ιστορικούς τέχνης που – ας το επαναλάβουμε – κοντεύουν
τους χίλιους και είναι άνεργοι οι περισσότεροι. Αντί όμως για «έρευνα πεδίου»,
πάνω στα πράγματα, οι περισσότεροι διαβάζουν ξένα βιβλία με θεωρίες κι
εκτιμήσεις που απηχούν άλλες κοινωνίες. Χρειαζόμαστε μια δική μας Ιστορία της
Τέχνης, βασισμένη και – όχι αποκλειστικά – στα δικά μας ιδιαίτερα ιστορικά
στοιχεία.

Με αυτές τις σκέψεις πήγαμε στην – αλλά και φύγαμε από – την ημερίδα
που οργάνωσε το Μουσείο Μπενάκη με γενικό τίτλο «Το Πορτρέτο και η Κρίση της
Αναπαράστασης», με ομιλίες όπως: «Σκέψεις για το Πορτρέτο» (Χρ. Μπότσογλου,
ζωγράφος, καθηγητής ΑΣΚΤ), «H απεικόνιση του Κύρους – Υπαινικτικά πορτρέτα»
(I. Μεταξάς, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών Παν/μίου Αθηνών), «Το πορτρέτο ως
σύμβολο και ως ταυτότητα» (M. Στεφανίδης, ιστορικός Τέχνης – λέκτορας
Παν/μίου), «H αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη στον 20ό αιώνα» (N. Λοϊζίδη,
καθηγήτρια Ιστορίας Τέχνης ΑΣΚΤ), «Το πορτρέτο σε εποχή απουσίας μοντέλων» (Π.
Μαρτινίδης αρχιτέκτων καθηγητής ΑΠΘ), «Αναπαράσταση και αλήθεια» (N.
Δασκαλοθανάσης, επικ. καθηγητής ΑΣΚΤ) κ.ά. Ο υπογράφων συμμετείχε με θέμα
«Εκκοσμίκευση και υπερβατικό μετασύστημα στη νεοελληνική προσωπογραφία», ενώ
τη συζήτηση διηύθυναν ο διευθυντής του Μουσείου, Αγγ. Δεληβοριάς και ο Θ.
Μουτσόπουλος, επιμελητής της έκθεσης πορτρέτων του Αντ. Μπενάκη.

H εικαστική απόδοση του προσώπου

Ήταν το πρώτο συμπόσιο, ύστερα από αυτό του Ρεθύμνου πριν από πέντε
χρόνια ή του ΑΠΘ το 1984, κι αυτό δίνει το μέτρο της επικοινωνίας που έχουν
μεταξύ τους οι Έλληνες ιστορικοί Τέχνης. H πρωτοβουλία του Μουσείου πέτυχε,
αξίζει να επαναλαμβάνεται, εκθεσιακές αφορμές υπάρχουν αρκετές φορές τον
χρόνο.

Το κεντρικό θέμα ήταν η εικαστική απόδοση του ανθρώπινου προσώπου, οι
καλλιτεχνικές, ψυχογραφικές και κοινωνικές συντεταγμένες του. Είναι ένα είδος
βασικό στην παγκόσμια τέχνη, αλλά και στη δική μας αφού, νωρίς νωρίς σχετικά,
οι άνθρωποι της εξουσίας 18ου-19ου αιώνα είχαν καθένας το πορτρέτο του, μέσα
στο οποίο σήμερα εντοπίζει κανείς και τη νοοτροπία της εποχής και του
ζωγράφου.

Δυστυχώς ελάχιστοι από τους παρευρισκομένους είχαν έγνοια να ανιχνεύσουν την
ιδιοπροσωπία της νεοελληνικής προσωπογραφίας, και τη σχέση της με το
ανθρωποκεντρικό σύστημα της εκκλησιαστικής εικονογραφίας, αυτό που ούτε λίγο
ούτε πολύ προέκτεινε την αρχαιοελληνική τέχνη στην ιταλική Αναγέννηση μέσω
Βυζαντίου. Οι Γερμανοί πάντως (ο καθηγητής W. Schmidt) περιλαμβάνουν τον Φ.
Κόντογλου στους Ευρωπαίους πρωτοπόρους του 1920, συσχετίζοντας τα κοσμικά
πορτρέτα του με τον δικό τους κριτικό ρεαλισμό!

INFO

«Το Πορτρέτο και η Κρίση της Αναπαράστασης», ημερίδα (18.1.2005) στο Μουσείο
Μπενάκη (Πειραιώς) και προσεχής έκδοση.