TPITH AΠOΨH H επέλαση του χιονιά

Αν οι δημοσιογράφοι εφάρμοζαν τη μεθοδολογία των δημοσκοπήσεων κατά τη συλλογή
των ειδήσεων, τα ρεπορτάζ τους θα ήταν αφάνταστα πληκτικά. Κι αυτό γιατί η
εικόνα των νεώτερων δημοσκοπήσεων δεν διαφέρει συνήθως από αυτή των
προηγούμενων και στην ουσία προσφέρουν ένα εκτεταμένο μείγμα θετικών,
αρνητικών και ουδέτερων απόψεων. Οι περισσότεροι τηλεθεατές των δελτίων
ειδήσεων δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για ρεπορτάζ που έχουν να κάνουν με
ανθρώπους τους οποίους δεν ξέρουν ούτε νοιάζονται, εκτός κι αν πρόκειται για
αθώα θύματα, ιδίως θεομηνιών. Δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για οργανισμούς ή
ιδρύματα που δεν κάνουν τίποτε το συγκεκριμένο, εκτός αν αυτό από μόνο του
αποτελεί ένδειξη σοβαρής αμέλειας ή ανευθυνότητας. Και, στην πραγματικότητα,
συνήθως δεν ενδιαφέρονται σχεδόν καθόλου για θετικές ειδήσεις όταν έχουν σχέση
με συνηθισμένους ανθρώπους και οργανισμούς που ασχολούνται με τις καθημερινές
τους δραστηριότητες.

Με άλλα λόγια, αν οι δημοσιογράφοι έριχναν τα «δίχτυα» των καθημερινών
ειδήσεων για να «αλιεύσουν» στην τύχη ένα δείγμα των γεγονότων και καταστάσεων
της ημέρας, το μεγαλύτερο μέρος της συγκομιδής τους θα ήταν γνώριμο και
ανιαρό. Αυτό, με τη σειρά του, θα ήταν καταστροφικό για τα μέσα ενημέρωσης,
ιδίως για τους τηλεοπτικούς σταθμούς, που πρέπει να διατηρήσουν το ενδιαφέρον
και την προσοχή του κοινού, ώστε να μπορέσουν να επιβιώσουν προσελκύοντας όσο
το δυνατόν περισσότερες διαφημίσεις.

Έτσι, συμβάντα που δεν είναι συνταρακτικής σημασίας και στην πράξη είναι
επαναλαμβανόμενα, καθίστανται παράδοξα και ασυνήθιστα γεγονότα. Τελευταίο
παράδειγμα είναι η επέλαση του «πολικού» χιονιά που με τόσο έντονο και γλαφυρό
ύφος οι τηλεοπτικοί σταθμοί εξήγγειλαν ότι επρόκειτο να επέλθει και να παγώσει
τη χώρα, όπως πέρυσι σχεδόν την ίδια περίοδο. Στην πράξη ο χιονιάς, δεν ήλθε.
Αντίθετα, επρόκειτο για μια από τις συνήθεις κρύες ημέρες στην καρδιά του
χειμώνα, μιας χώρας που αναζητούσε να δει ματαίως μια «άσπρη μέρα». Με επιμονή
όμως τα δελτία ειδήσεων επαναλάμβαναν για μέρες σε όλους τους γνωστούς
δραματοποιημένους τόνους τον χιονιά, ανακατεύοντάς τον στην τηλεοπτική χοάνη
με τις θεομηνίες στις ΗΠΑ και στις βορειοευρωπαϊκές χώρες, προκαλώντας στην
πράξη έναν, εύχομαι, μικρό πανικό στους πολίτες και ιδιαίτερα στις ευπαθείς
ομάδες του πληθυσμού.

Αν δούμε το όλο θέμα από μια ακραία πλευρά, πρόκειται για μια περίπτωση όπου
οι δημοσιογράφοι γράφουν καθαρά στερεότυπες ιστορίες. Σε ορισμένες
περιπτώσεις, η συγκέντρωση και παράθεση στοιχείων δεν είναι τίποτε παρά η
συμπλήρωση κενών από παλαιότερα ρεπορτάζ επί του ιδίου θέματος. Στις
περισσότερες περιπτώσεις τα ρεπορτάζ θύμιζαν να έχουν «γραφεί» από
προηγούμενες χρονιές και αντίστοιχες περιπτώσεις πλαισιωμένες με εικόνες
αρχείου. Και καθώς ο χιονιάς ήταν απλώς κρύες μέρες ενός από τους
αναμενόμενους κρύους μήνες του χειμώνα άρχισε η άλλη γνωστή στερεότυπη ιστορία
περί καυσίμων κ.ο.κ. Κι οι περισσότεροι μέσα στον πανικό μας τρέξαμε να
προμηθευτούμε πετρέλαιο θέρμανσης και οι αντίστοιχες εταιρείες να κάνουν καλές
εισπράξεις.

Σε μια εποχή που τα όρια ανάμεσα στην ενημέρωση και την κινδυνολογία έχουν
καταστεί δυσδιάκριτα, ακόμη και οι επιστήμονες, που υποτίθεται ότι έχουν μια
γνώση παραπάνω, αυτοπαγιδεύονται. Όπως και στο παρελθόν με την περίπτωση των
σεισμών, αλλά και τους προαναγγελλόμενους θανατηφόρους καύσωνες, οι
μετεωρολόγοι, όπως κι οι σεισμολόγοι, αποκτούν μια αύρα ανάλογη με των
«διασημοτήτων των ημερών», τη στιγμή που σε φυσιολογικές συνθήκες οι
προβλέψεις τους απλώς παρουσιάζονται από τις τηλεπαρουσιάστριες-μοντέλα στα
δελτία καιρού και όχι με βαρύγδουπο ή δραματικό τόνο από τους ίδιους.

Γεγονός είναι ότι ένας επερχόμενος χιονιάς ενδιαφέρει όλον τον πληθυσμό και
κατ’ επέκταση τα MME, αφού ενέχει όλους τους παράγοντες που τον καθιστούν
είδηση πρωταρχικής σπουδαιότητας για την ενημέρωση του κοινού. Όμως η επέλαση
ενός πολικού χιονιά διαφέρει κατά πολύ από τις κρύες μέρες στην καρδιά του
χειμώνα, όπως και οι καύσωνες σε μια χώρα με ζεστό καλοκαίρι. Το μόνο θετικό
βεβαίως είναι η εγρήγορση της κρατικής μηχανής.

Όμως, για μια ακόμη φορά, και υπό το βάρος του ανταγωνισμού και της
οφθαλμολαγνείας των καναλιών, χάθηκε το μέτρο οδηγώντας έτσι αρκετές φορές
στην υπερβολή και κατά συνέπεια να αγγίζει συχνά την κινδυνολογία. H σύγχρονη
ενημέρωση, τηλεοπτική ή έντυπη, οφείλει να προσφέρει πληροφορίες που
αποσκοπούν να προσανατολίζουν τους πολίτες να αναζητήσουν περισσότερες
πληροφορίες με σκοπό να κατανοήσουν καλύτερα τον κόσμο. Αντίθετα, ο «πανικός»
που συχνά προκαλείται, έστω χωρίς πρόθεση, από ευτυχώς ορισμένα MME οφείλεται
συχνά στην αμετροέπεια που χαρακτηρίζει το πεδίο λόγω της έντονης
εμπορευματοποίησής του, με αποτέλεσμα τα μέσα ενημέρωσης αντί να προσφέρουν
οργανωμένες πληροφορίες, το κοινό να παρασύρεται ή να βασίζεται σε πληροφορίες
που είναι άσχετες και εν δυνάμει επικίνδυνες.

O Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME του Πανεπιστημίου Αθηνών