Tα λάθη τού χθες σκιάζουν το 2005

Στις αρχές κάθε χρονιάς συνηθίζεται να πραγματοποιούνται οι περισσότερες
προβλέψεις για την οικονομία. Με λίγες εξαιρέσεις, οι οικονομολόγοι της Γουώλ
Στρητ προσπαθούν να παρουσιάσουν στις προβλέψεις τους όσο πιο θετική εικόνα
επιτρέπουν τα στοιχεία. Θέλουν οι πελάτες τους να αγοράζουν μετοχές – και οι
απαισιόδοξες προβλέψεις δεν ευνοούν κάτι τέτοιο. Ακόμη και αυτοί οι πωλητές,
όμως, προβλέπουν ότι η αμερικανική οικονομία θα είναι το 2005 ασθενέστερη από
ό,τι ήταν το 2004. Συμφωνώ με αυτό και είμαι απαισιόδοξος. Το 2005 μπορεί να
αρχίσουμε να πληρώνουμε τα λάθη του παρελθόντος.

Το πετρέλαιο

H μεγαλύτερη αβεβαιότητα είναι οι τιμές του πετρελαίου. Είναι ξεκάθαρο πως οι
πετρελαιοπαραγωγοί χώρες απέτυχαν να εκτιμήσουν σωστά την αύξηση της ζήτησης
από την Κίνα – γεγονός που δείχνει πόσο σοφές είναι οι αγορές. Τα προβλήματα
στην παραγωγή (στη Μέση Ανατολή αλλά και στη Νιγηρία, τη Ρωσία και τη
Βενεζουέλα) διαδραματίζουν και αυτά σημαντικό ρόλο, ενώ η περιπέτεια του
Τζορτζ Μπους στο Ιράκ έχει επιφέρει ακόμη μεγαλύτερη αστάθεια. Μπορεί οι τιμές
να έχουν υποχωρήσει ελαφρά από τα υψηλά τους επίπεδα, αλλά ο ΟΠΕΚ έχει
ξεκαθαρίσει πως δεν προτίθεται να επιτρέψει πολύ μεγαλύτερη πτώση.

Οι υψηλές τιμές πετρελαίου αυξάνουν το κόστος στην Αμερική, την Ευρώπη, την
Ιαπωνία και σε άλλες χώρες που εισάγουν πετρέλαιο. Το αποτέλεσμα είναι το ίδιο
με αυτό της επιβολής τεράστιου φόρου που μεταφέρει τον πλούτο στις
πετρελαιοπαραγωγούς χώρες. Μόνο το κόστος για την εισαγωγή πετρελαίου στην
Αμερική υπολογίζεται ότι αυξήθηκε πέρυσι κατά 75 δισ. δολάρια.

Τα επιτόκια

Στο μεταξύ, οι κεντρικοί τραπεζίτες σε όλο τον κόσμο έχουν εκπαιδευτεί να
επικεντρώνουν την προσοχή τους αποκλειστικά στον πληθωρισμό. Οι περισσότεροι
πιθανότατα θα θυμούνται πώς η κούρσα του πετρελαίου στη δεκαετία του ’70
εκτόξευσε τον πληθωρισμό – και θα θέλουν να δείξουν ότι είναι αποφασισμένοι να
μην αφήσουν κάτι τέτοιο να συμβεί ξανά. Τα επιτόκια θα αυξηθούν και η
ανάπτυξη, στη μια οικονομία μετά την άλλη, θα επιβραδυνθεί.

Τα τελευταία τρία χρόνια, τα χαμηλά επιτόκια ήταν η μηχανή της ανάπτυξης,
καθώς τα νοικοκυριά δανείστηκαν περισσότερα για να αναχρηματοδοτήσουν τα
στεγαστικά τους δάνεια και κατανάλωσαν μέρος των αποταμιεύσεών τους. H FED
ελπίζει ότι τα υψηλότερα επιτόκια δεν θα μειώσουν την κατανάλωση.

Ίσως, όμως, οι ελπίδες να μη φτάνουν. Τα αμερικανικά νοικοκυριά είναι χρεωμένα
σήμερα πολύ περισσότερο από όσο ήταν πριν από τέσσερα χρόνια – και αυτό
μεγεθύνει τα πιθανά αρνητικά αποτελέσματα από την αύξηση των επιτοκίων.

H ανάπτυξη

Ένα ακόμη πιο ασθενές δολάριο είναι μια σοβαρή πιθανότητα για το 2005. Μία τέτοια εξέλιξη θα υπονομεύσει περισσότερο τις οικονομίες στην Ευρώπη και την Ιαπωνία

Αυτή είναι μόνο μια από τις αβεβαιότητες που αντιμετωπίζει η αμερικανική
οικονομία. Είναι ξεκάθαρο πως, σε έναν βαθμό (υπάρχει αβεβαιότητα για το
πόσο), η ανάπτυξη το 2004 οφειλόταν σε ρυθμίσεις που ευνοούσαν τις επενδύσεις
εκείνη τη χρονιά, επειδή αυτό είχε σημασία για τις εκλογές. Αυτό, όμως, θα
αποβεί εις βάρος της ανάπτυξης το 2005.

Έπειτα, υπάρχει το τεράστιο έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών και στο
εμπορικό ισοζύγιο των ΗΠΑ, που όχι μόνον απειλεί τις επόμενες γενεές
Αμερικανών αλλά και αποτελεί βάρος για τη σημερινή αμερικανική οικονομία. Όπως
είπε ένας από τους προκατόχους μου – επικεφαλής της Συνόδου Οικονομικών
Συμβούλων, ο Herb Stein, – «αν κάτι δεν μπορεί να συνεχιστεί για πάντα, δεν θα
συνεχιστεί». Κανείς όμως δεν γνωρίζει πώς ή πότε θα συμβεί αυτό.

Ο πρόεδρος Μπους λέει ότι προτίθεται να ξοδέψει το πολιτικό κεφάλαιο που
κέρδισε στις εκλογές. Το πρόβλημα είναι ότι δείχνει να ετοιμάζεται να ξοδέψει
και το πραγματικό κεφάλαιο της Αμερικής. Οι προτάσεις του περιλαμβάνουν μερική
ιδιωτικοποίηση της κοινωνικής ασφάλισης και μονιμοποίηση των διάσημων
περικοπών του στη φορολογία. Αν, όμως, συμβεί αυτό, τα ελλείμματα θα φτάσουν
σε νέα επίπεδα ρεκόρ. Το τι θα προκαλέσει μία τέτοια εξέλιξη στην
επιχειρηματική εμπιστοσύνη και στις αγορές συναλλάγματος δεν είναι δύσκολο να
το φανταστεί κανείς – και σίγουρα δεν θα είναι ευχάριστο.

Το δολάριο

Το να υπάρξει ακόμη πιο ασθενές δολάριο είναι μια σοβαρή πιθανότητα, γεγονός
που θα υπονομεύσει περισσότερο τις οικονομίες στην Ευρώπη και την Ιαπωνία.
Επιπλέον, τα κέρδη της Αμερικής δεν θα ισοσκελίσουν τις απώλειες της Ευρώπης.
H αβεβαιότητα είναι κακό πράγμα για τις επενδύσεις και στις δύο πλευρές του
Ατλαντικού και αν η έλλειψη εμπιστοσύνης στο δολάριο οδηγήσει σε φυγή από
αμερικανικά ομόλογα και μετοχές, η αμερικανική οικονομία θα εξασθενήσει ακόμη
περισσότερο.

H Ευρώπη, από την πλευρά της, αρχίζει επιτέλους να αναγνωρίζει τα προβλήματα
με τους μακροοικονομικούς της θεσμούς, ειδικά με το Σύμφωνο Σταθερότητας που
περιορίζει τη χρήση δημοσιονομικής πολιτικής και με την Κεντρική της Τράπεζα
που επικεντρώνει την προσοχή της μόνο στον πληθωρισμό και όχι στην ανάπτυξη ή
την απασχόληση. Όμως, με βάση τις πιθανότητες, αυτές οι μεταρρυθμίσεις στους
θεσμούς δεν θα πραγματοποιηθούν αρκετά γρήγορα για να ενισχύσουν την οικονομία
το 2005.

H Κίνα – και γενικότερα η Ασία – αποτελεί μια φωτεινή ελπίδα στον ορίζοντα.
Ίσως είναι πολύ νωρίς για να είμαστε σίγουροι, αλλά οι προοπτικές για
περιορισμό των υπερβολών της περασμένης χρονιάς διαφαίνονται καλές.

Παγιδευμένες

Αντίθετα, οι άλλες μεγάλες οικονομίες του πλανήτη πιθανότατα δεν θα αρχίσουν
να αποδίδουν με βάση τις δυνατότητες που έχουν, τους επόμενους 12 μήνες.
Βρίσκονται όλες παγιδευμένες ανάμεσα στα προβλήματα του σήμερα και τα λάθη του
χθες: Στην Ευρώπη, ανάμεσα σε θεσμούς που είναι σχεδιασμένοι να περιορίζουν
τον πληθωρισμό όταν το πρόβλημα είναι η ανάπτυξη και η απασχόληση. Στην
Αμερική, ανάμεσα στο τεράστιο χρέος των νοικοκυριών αλλά και της κυβέρνησης
και στις απαιτήσεις της δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής. Και παντού,
ανάμεσα στην αποτυχία της Αμερικής να εκμεταλλευτεί σοφά τους σπάνιους
φυσικούς πόρους του κόσμου και να επιτύχει ειρήνη και σταθερότητα στη Μέση
Ανατολή.

Project Syndicate, Ιανουάριος 2004

O Joseph Stiglitz, Νομπελίστας Οικονομίας 2001, είναι καθηγητής
Οικονομικών στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο Κολούμπια, μέλος της Επιτροπής των
Κοινωνικών Επιπτώσεων από την Παγκοσμιοποίηση.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ