TPITH AΠOΨH Σε τι να ποντάρουμε;

Πού να ποντάρει κανείς για τη νέα χρονιά, στον εαυτό του ή στην τύχη; Τα πάντα
τον σπρώχνουν προς τη δεύτερη. Το δείχνουν καθαρά οι δείκτες και οι σχετικοί
αριθμοί πως η οικονομία σ’ όλον τον πλανήτη διαγράφει απρόβλεπτες κυμάνσεις.
Οι αγορές εργασίας αλλάζουν διάρθρωση ή στενεύουν χωρίς προειδοποίηση. Σε μια
περιοχή φθίνει ένα επάγγελμα, σε μια διπλανή ανοίγει μια καινούργια διέξοδος,
έπειτα από λίγο κλείνει κι αυτή.

Την ώρα που τα κεφάλαια μετακινούνται και οι χρηματιστές υψώνουν πελαγωμένοι
τα χέρια τους, ο κόσμος της εργασίας περιθωριοποιεί τον ίδιο τον μόχθο. Δεν
έχει νόημα να προσπαθείς πολύ για τη βελτίωση της θέσης σου, λέει η αγορά στον
εργαζόμενο. Μπορεί να κοπιάσεις, να ιδρώσεις, να αποκτήσεις τις ικανότητες που
φαίνονται απαραίτητες για την επαγγελματική σου εξέλιξη, και ξαφνικά, ύστερα
απ’ όλα αυτά, να βρεθείς εκτός «τρεχουσών αναγκών» ή και στον δρόμο.

Προτιμότερη λοιπόν η επιφύλαξη παρά η πρωτοβουλία, το κούμπωμα παρά το
ξάνοιγμα. Όπως τα άτομα, έτσι και οι επιχειρήσεις και τα υπουργεία καταλήγουν
να μπαλώνουν τρύπες, να μετράνε και να ξαναμετράνε ελλείμματα, να ονειρεύονται
έσοδα που θα έρχονταν απρόσμενα από κάποια κλήρωση ενός παγκόσμιου λαχείου.

Ανάλογες οι τάσεις και στη διεθνή πολιτική. Ειδήσεις, ρεπορτάζ και αναλύσεις
ειδικών συμφωνούν σ’ ένα τουλάχιστον σημείο: πως οι σπασμωδικές κινήσεις έχουν
αντικαταστήσει τον στρατηγικό υπολογισμό. Φυσικά, ακούγονται ακόμη διάφορα για
μακροπρόθεσμα σχέδια, γεωπολιτικά σενάρια κ.τ.λ., είναι λόγια όμως τόσο
φορτωμένα με υποθέσεις και εικασίες που στο τέλος δεν σημαίνουν τίποτα. Το
μόνο που φαίνεται να έχει σημασία είναι τα ανακλαστικά, το έγκαιρο των
αντιδράσεων, το να αρπάξει ένα κράτος μια ευκαιρία που δεν την περίμενε, αλλά
την ευχόταν.

Στον κοινωνικό τώρα χώρο, στις κοινωνικές και δια-προσωπικές σχέσεις δεν
βρίσκουμε παρά μια παραλλαγή του ίδιου κανόνα: «Αφού ούτε η λογική ούτε οι
άλλες ικανότητές μου με εξασφαλίζουν, ας ζητήσω την εύνοια της τύχης».
Άνθρωποι που λες και ξέχασαν σε μια νύχτα όσα έμαθαν στο θρανίο ή στο
εργαστήριο, ικετεύουν το μέλλον, εκλιπαρούν την επόμενη μέρα, τον επόμενο μήνα
να τους δικαιώσει, μια και τίποτα άλλο δεν προσφέρει εγγυήσεις. Συμπτώματα
γήρανσης βέβαια. Τα είχε διαβλέψει από νωρίς ο Γκαίτε: «Το παιδί είναι
ρεαλιστής, ο νέος ιδεαλιστής, ο μεσόκοπος σκεπτικιστής, ο ηλικιωμένος
μυστικιστής».

Με κλονισμένη την αυτοπεποίθησή του ο γερασμένος δυτικός πολιτισμός ρίχνεται
πλέον στη δίνη μιας δεισιδαιμονίας που, ωστόσο, δεν είναι ικανή να τον
μεθύσει, να τον μαγέψει. Ο ίλιγγός της είναι κι αυτός ελεγχόμενος.
Μελλοντολογικές ταινίες καταστροφής, video-games, ηλεκτρονικές παραισθήσεις.
Και όμως, οι «παίκτες» παραμένουν ψυχροί. Είναι ψυχροί από υπερβολική δειλία.
Σε αντίθεση με τον περιπετειώδη τύπο, ακόμη και με τον τυχοδιώκτη, του 19ου
και του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, ο σύγχρονος καιροσκόπος είναι
προφυλαγμένος απέναντι τόσο στα χειρότερα όσο και στα καλύτερα. Απλώς λουφάζει
και προσδοκά το μικρότερο ή μεγαλύτερο κόκαλο που θα του πετάξει το άγνωστο.
Είναι ολιγαρκής; Όχι. Τα θέλει όλα, αλλά χωρίς να διατρέξει τον κίνδυνο να τα
χάσει όλα. Μακριά οι κίνδυνοι, όσο γίνεται πιο μακριά.

Χρειάζεται να ειπωθεί πως αυτός ο φόβος εξαπλώθηκε κι έγινε συνήθεια το να τον
εξορκίζουν καθημερινά; Αρκεί να δούμε τη διόγκωση της φιλολογίας γύρω από τη
«διαχείριση κρίσεων», την «αντιμετώπιση κινδύνων», την «επίλυση συγκρούσεων».
H απληστία ζητά να έχει καλυμμένα τα νώτα της. Τίποτα δεν πρέπει να μείνει που
να εγκυμονεί την ανωμαλία, την ένταση. Πρόκειται φυσικά για αυταπάτη. Και κάτι
μας λέει, κάτι θέλουμε να μας λέει, πως ο κόσμος δεν μπορεί να ζήσει για πολύ
με μια αυταπάτη για ξεδοντιασμένους.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.