H «μητέρα» των συναισθημάτων

Πώς γίνεται και κάθε φορά που τα έχεις όλα, κάνεις τα πάντα για να
αποκτήσεις ακόμη περισσότερα; H επιστήμη επιχειρεί να απαντήσει στο… κρίσιμο
αυτό ερώτημα, ανακαλύπτοντας τι είναι αυτό που κάνει τον άνθρωπο να αναζητά
την ευχαρίστηση και μόλις τη βρει, να θέλει και άλλη.

Πρόσφατες επιστημονικές μελέτες δείχνουν πως ο εγκέφαλος θέτει από μόνος του
κάποια «όρια» ως προς το πόση ευχαρίστηση νιώθει ο άνθρωπος και για πόσο
διάστημα. Μόλις αγγίξει κανείς τα όρια αυτά, είναι σαν να πέφτει ένας
διακόπτης που κλείνει την «παροχή» της ευχαρίστησης.

Σύμφωνα με ερευνητές από το Ινστιτούτο Scripps της Καλιφόρνιας, θα πρέπει να
φανταστεί κανείς τα αποθέματα ευχαρίστησης στον εγκέφαλο σαν ένα τραπεζικό
λογαριασμό: αν ξοδέψεις όλο το ποσό… με τη μία, χρεωκοπείς! Αυτή η αρχή της
οικονομίας ισχύει και για την ευχαρίστηση. Δεν μπορείς να έχεις όλη την
«ποσότητα» ταυτόχρονα.

Μικρή διάρκεια. Γι’ αυτό κάθε φορά που ο άνθρωπος πετυχαίνει κάτι, η
ευχαρίστηση που αυτό του προκαλεί δεν διαρκεί για πάντα. Και γι’ αυτό κάθε
φορά που σταματά η ευχαρίστηση για κάτι, αναζητούμε ή κάνουμε κάτι άλλο που θα
μας ξαναφέρει στην ευχάριστη κατάσταση. Και ούτω καθεξής!

Στις περιπτώσεις που αυτό το φυσικό «πλαφόν» του εγκεφάλου τεθεί εκτός
λειτουργίας αρχίζουν τα προβλήματα: ο άνθρωπος αναζητά υποκατάσταση της
φυσικής διαδικασίας ευχαρίστησης σε εξωτερικά ερεθίσματα, όπως η χρήση ουσιών
ή αλκοόλ, ο τζόγος και μια σειρά από συμπεριφορές που παίρνουν διαστάσεις
εξάρτησης.

Στη γλώσσα των φυσιολόγων και νευρολόγων, η έννοια της ευχαρίστησης δεν αφορά
βέβαια μόνο ό,τι μας προκαλεί χαρά ή ικανοποίηση. Ευχαρίστηση για τον
ανθρώπινο εγκέφαλο (και τον τρόπο που αυτός λειτουργεί) είναι και η κάλυψη των
βασικών αναγκών – τροφή, στέγη, προστασία από τις συνθήκες του περιβάλλοντος.
Και όσο προχωρεί η επιστημονική έρευνα τόσο σημαντικότερος και ευρύτερος
αποδεικνύεται ο ρόλος της λειτουργίας που ονομάζεται ευχαρίστηση.

Νέα δεδομένα. Και ενώ για πολλά χρόνια, η επιστημονική εξήγηση της
ευχαρίστησης περιορίζονταν στο να την εννοεί σαν ένα «σύστημα επιβράβευσης»
για μια σειρά από πράξεις, σήμερα τα δεδομένα έχουν αλλάξει: Στην
πραγματικότητα, όταν μιλά κανείς για τη λειτουργία του εγκεφάλου, η
ευχαρίστηση ταυτίζεται με τη βούληση: Αυτή – ούτε λίγο ούτε πολύ – καθορίζει
την κάθε μας απόφαση, από το τι θα φάμε μέχρι το πώς θα λύσουμε ένα μαθηματικό
πρόβλημα. Συμβάλλει στο «φιλτράρισμα» κάθε είδους πληροφορίας που λαμβάνει ο
εγκέφαλός μας – εικόνες, ήχους, μυρωδιές. Οι επιστήμονες υποστηρίζουν μάλιστα
πως η ευχαρίστηση είναι η «μητέρα» όλων των συναισθημάτων.

Πού εντοπίζεται, λοιπόν, αυτή η πανίσχυρη δύναμη στον εγκέφαλο; Μέχρι πριν από
μερικά χρόνια, οι επιστήμονες θεωρούσαν πως υπάρχει μόνο ένα «κύκλωμα» στον
εγκέφαλο που ορίζει την ευχαρίστηση: αυτό που επιτρέπει στην ντοπαμίνη (χημική
ουσία που παράγεται στον εγκέφαλο) να διεγείρει τον εγκεφαλικό φλοιό, τον
αμυγδαλοειδή πυρήνα και την ωχρά σφαίρα. Πρόσφατες μελέτες, όμως, δείχνουν πως
η ντοπαμίνη σχετίζεται περισσότερο με την επιθυμία παρά με την ευχαρίστηση. H
τελευταία, δε, σχετίζεται με την ενεργοποίηση πολλών διαφορετικών περιοχών του
ανθρώπινου εγκεφάλου.

H διαδικασία. Τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες εντόπισαν ένα άλλο
«κύκλωμα» στον ανθρώπινο εγκέφαλο, το οποίο λειτουργεί με άλλες οπιοειδείς
ουσίες (opiods), οι οποίες φαίνεται να παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαδικασία
της ευχαρίστησης.

Μελέτες διαπίστωσαν πως λίγες… σταγόνες από τις ουσίες αυτές στο ραβδωτό
σώμα του εγκεφάλου είναι αρκετές για να ενισχύσουν την απόλαυση ενός
γλυκίσματος.

Παράλληλα, νευρολόγοι από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης ανακάλυψαν ότι στον
κογχομετωπιαίο φλοιό (η περιοχή που βρίσκεται ακριβώς πίσω από τα μάτια)
υπάρχουν χιλιάδες κύτταρα τα οποία αντιδρούν σε δεκάδες διαφορετικά ερεθίσματα
ευχαρίστησης.

Τα «σήματα» που στέλνει ο κογχομετωπιαίος φλοιός μεταδίδονται και στα
κυκλώματα της ντοπαμίνης και των οπιοειδών ουσιών.

Ο κίνδυνος είναι συνυφασμένος με την ευχαρίστηση

Μέχρι εδώ, καλά. Αλλά πώς μπορεί να εξηγήσει κανείς το γεγονός ότι σε
ορισμένες περιπτώσεις, οι άνθρωποι… ευχαριστιούνται με στρεσογόνες ή ακόμη
και οδυνηρές καταστάσεις;

Από πού πηγάζει η ευχαρίστηση σε μια πτώση με αλεξίπτωτο ή η αναρρίχηση χωρίς
σχοινιά ή η ελεύθερη κατάδυση και ένα σωρό άλλες δραστηριότητες που όχι μόνο
προκαλούν στρες, αλλά κόβουν την ανάσα;

Το «σύστημα» ευχαρίστησης που λειτουργεί μέσα στον εγκέφαλο του ανθρώπου είναι
προγραμματισμένο να αντιδρά και σε περιπτώσεις που το άτομο ρισκάρει.

Ο κίνδυνος είναι σε αρκετές περιπτώσεις συνυφασμένος με την ευχαρίστηση.

Ακόμη και οι πρωταρχικές ανάγκες του ανθρώπου – που σχετίζονται με την ίδια
την επιβίωσή του -, αναζήτηση τροφής, αναπαραγωγή κ.λπ., μπορεί να είναι
αρκετά ριψοκίνδυνες.

Άλλωστε και το ίδιο το στρες βοηθά στην εγκεφαλική διαδικασία της
ευχαρίστησης: οι καταστάσεις άγχους απελευθερώνουν στον οργανισμό ορμόνες όπως
η κορτιζόλη, η οποία αποτελεί ένα διεγερτικό παράγοντα που ενεργοποιεί το
κύκλωμα της ντοπαμίνης. Την ίδια στιγμή βέβαια εκκρίνεται κορτικοτροπίνη,
νοραδρεναλίνη, ενώ αναστέλλεται η δράση του νευροπεπτιδίου Y. Όλα αυτά μαζί
αυξάνουν τα δυσάρεστα συναισθήματα την ώρα του στρες.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου