BAΣIΛHΣ AΛEΞAKHΣ «Ξενομανία σημαίνει χυδαιότητα»

«Τώρα δικαιούμαι να το πω: επιτέλους, ας συντροφεύσει μια φορά ένα δικό μου βιβλίο τον κ. Μπαμπινιώτη (σ.σ.: είναι πρόεδρος της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων). Εμένα το λεξικό του με συντροφεύει μόνιμα!»

«Τι θα με κολάκευε πολύ; Να μάθω ότι παρακίνησα έναν αναγνώστη μου να πιάσει
κι εκείνος μολύβι και χαρτί», λέει στα «NEA» ο Βασίλης Αλεξάκης, που πήρε προ
ημερών το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος. «Γι’ αυτό γράφω απλές και σύντομες
φράσεις. Να ρέει το κείμενο. Να πηγαίνει μόνο του, να φαίνεται σχεδόν
προφορικό. Να δίνει την εντύπωση πως δεν το έχει γράψει κανείς. Και να δίνει
την εντύπωση στον αναγνώστη ότι μπορεί να το γράψει κι εκείνος. Ο Ουγκώ και ο
Καζαντζάκης σού απαγορεύουν κάτι τέτοιο. Αντίθετα ο Ντίκενς και ο Φλωμπέρ
είναι πιο φιλικοί στον αναγνώστη τους. Δεν σε τρομάζουν, δεν είναι θεαματικοί,
δεν εντυπωσιάζουν. Γι’ αυτούς η λογοτεχνία δεν είναι υπερθέαμα».

Φυσικά, ο Βασίλης Αλεξάκης δεν εννοεί με αυτό ότι η συγγραφή είναι κάτι
εύκολο. «H απλότητα και η συντομία της γραφής μπορεί να παρασύρουν σε λάθος
συμπεράσματα. Κάποτε υπολόγισα ότι σε ένα κείμενο είχα κατά μέσο όρο δαπανήσει
μία ώρα για κάθε φράση! Αλλά το μυθιστόρημα είναι μια οικοδομή. Έχει πόρτες,
παράθυρα, ντουλάπια, έχει αποθήκες και ασανσέρ. Εκείνοι που λένε πως μπορούν
να γράφουν τα Σαββατοκύριακα ψεύδονται. Τα Σαββατοκύριακα δεν μπορείς να
φτιάξεις μια πολυκατοικία. Έναν τηλεφωνικό θάλαμο, ίσως. Επιπλέον, πρέπει να
έχεις πάρα πολύ υλικό μαζεμένο. Να έχεις πάρει από τους ανθρώπους, να έχεις
σκεφτεί. Να είσαι σε μία μόνιμη αναζήτηση».

H απλότητα, πιστεύει ο Βασίλης Αλεξάκης, είναι μέρος της ελληνικής
παράδοσης και όχι της γαλλικής, στο περιβάλλον της οποίας ζει. Ο Αλεξάκης
περνάει τον περισσότερο καιρό στο Παρίσι και είναι γλωσσικά διχασμένος.
Ελάχιστοι συγγραφείς έχουν κρατήσει ισότιμη λογοτεχνική σχέση με δύο γλώσσες.
Το έκανε, για παράδειγμα, ο Μπέκετ. «Από δω και μπρος θα υπάρχουν αρκετά
παραδείγματα», λέει ο Έλληνας συγγραφέας. Ο οποίος, όταν πήρε το βραβείο
Medicis για τη «Μητρική γλώσσα», πήρε το βραβείο γαλλικής λογοτεχνίας και όχι
ξένου συγγραφέα. Παρά το γεγονός ότι το βιβλίο αυτό το είχε γράψει πρώτα στα
ελληνικά!

Ο Βασίλης Αλεξάκης έχει γράψει τα μισά του βιβλία στα ελληνικά και τα
άλλα μισά στα γαλλικά. Ο ίδιος όμως κάνει παράλληλα και τη μετάφραση στην άλλη
γλώσσα. «H μετάφραση είναι μια πάρα πολύ αυστηρή ανάγνωση», εξηγεί. «Όταν
μεταφράζω το δικό μου κείμενο βλέπω λάθη, ευκολίες, πράγματα που πρέπει να
φύγουν. Λυπάμαι τους μεταφραστές γιατί όλα τα κείμενα έχουν αδυναμίες και
εκείνοι τις βλέπουν αλλά δεν μπορούν να επέμβουν».

H φετινή βράβευση αποτέλεσε μάλλον έκπληξη για τον Βασίλη Αλεξάκη,
καθώς έχει συνηθίσει να τον βλέπουν στη Γαλλία ως Έλληνα και στην Ελλάδα
λιγάκι ως Γάλλο. Ακόμη περισσότερο που το βραβείο δόθηκε στις «Ξένες λέξεις»,
ένα μυθιστόρημα που πραγματεύεται τη χρήση μιας τρίτης, αφρικανικής γλώσσας.
«H βράβευση με συμφιλιώνει με την ιστορία μου», λέει. «Είναι σαν να μου λέει η
Ελλάδα “σε έχω υπόψη μου”. “Ξέρω ότι γράφεις και για μένα”. Άλλωστε είναι
αλήθεια. Δεν αισθάνθηκα ποτέ Γάλλος. Ούτε αισθάνθηκα, ούτε είμαι. Δεν ζήτησα
τη γαλλική υπηκοότητα παρ’ όλο που θα με διευκόλυνε τα μέγιστα. Είναι
συναισθηματικοί οι λόγοι».

Γαλλικοί έπαινοι και κατραπακιές

Είναι κοινό μυστικό ότι παλαιότερα οι Γάλλοι έβλεπαν τους σύγχρονους Έλληνες
ως ολίγον… τριτοκοσμικούς. Της κατηγορίας των «Ανατολικών Σπουδών». Αυτό
σήμερα έχει εν μέρει μόνο αλλάξει, λέει ο Βασίλης Αλεξάκης. «Ούτως ή άλλως
υπάρχει μία μόνιμη, αιώνια και έναντι όλων γαλλική υπεροψία. Παρ’ όλ’ αυτά και
οι Ολυμπιακοί Αγώνες και το Euro 2004 βελτίωσαν πολύ την εικόνα μας. Βέβαια,
αν βρουν αδυναμία σε πατάνε. Αυτό δεν έχει αλλάξει. Τα γαλλικά μέσα ενημέρωσης
είναι σαν μια αυστηρή επιτροπή. Για ό,τι κάνουμε καλά, υπάρχει συγκαταβατικός
έπαινος. Όπου δουν λάθος, ρίχνουν κατραπακιά. Και την έριξαν την κατραπακιά
και στο ζήτημα Κεντέρη – Θάνου και στην απογραφή με τον λάθος προϋπολογισμό.
Κουσούρια που συγχωρούν στους ίδιους ή στους Γερμανούς σε μας δεν τα
συγχωρούν. Από αυτή την άποψη μας βλέπουν κάπως υποτιμητικά. Ωστόσο έχουμε ένα
ελληνικό κεφάλαιο στη Γαλλία, ιδίως στα Πανεπιστήμια και στους κύκλους των
ελληνιστών. Και ας μην ξεχνάμε ότι η λέξη “φιλελληνισμός” στα γαλλικά υπάρχει
από τον 18ο αιώνα. Και δεν υπάρχει αντίστοιχα “φιλοαγγλισμός” ή
“φιλογερμανισμός”».

«Οι περιπτεράδες είναι… ξένοι πράκτορες»

Θεμελιώδες είναι, λέει ο Βασίλης Αλεξάκης, να υπάρχει εποικοδομητικός
διάλογος ανάμεσα σε δύο γλώσσες. «Το 20% των γαλλικών λέξεων έχουν ελληνική
προέλευση. Αν δεν υπήρχαν τα ελληνικά, στη Γαλλία δεν θα υπήρχαν…
νοσοκομεία. Το δράμα ξεκινάει όταν υπάρχει γλωσσικός μονόλογος. Με τα αγγλικά,
αίφνης, δεν έχει υπάρξει σωστός διάλογος. Χαίρομαι που βρήκαμε τη λέξη
ιστοσελίδα, λυπάμαι όμως που λέμε “σπόνσορας” αντί “χορηγός”. Την εισαγωγή των
αγγλικών λέξεων τη συνδυάζω με ένα πνεύμα χυδαιότητας στη χρήση της ελληνικής
γλώσσας. Αυτή η χυδαιότητα μας κάνει απρόσεκτους και αρπάζουμε ό,τι βρούμε.
Όταν κοιτάς ένα ελληνικό περίπτερο, νομίζεις ότι βρίσκεσαι στην… Ντακότα.
Δεν επιτρέπεται ελληνικό περιοδικό να κυκλοφορεί με αγγλικό τίτλο. Είναι
απίστευτα χυδαίο. Παλιά λέγαμε ότι ο περιπτεράς είναι χαφιές της Αστυνομίας.
Τώρα έχει γίνει… ξένος πράκτορας».

Ο Βασίλης Αλεξάκης θεωρεί σημαντικό για έναν συγγραφέα αλλά και για
οποιονδήποτε πολίτη να ταξιδεύει. «Ανήκει στην ελληνική παράδοση μια τέτοια
συμπεριφορά», λέει. «Ο Πλάτωνας αυτό έκανε. Δεν κλεινόταν στον εαυτό του ούτε
έκανε… μούτρα. Γιατί η ελληνική Εκκλησία αυτό κάνει. Κάνει μούτρα». Ο
Έλληνας συγγραφέας μιλάει για «ελληνικό διχασμό» ανάμεσα στις δύο μεγάλες
εθνικές παραδόσεις, της αρχαιότητας και του χριστιανισμού. «Στην αρχαιότητα
δεν υπήρχαν δόγματα ούτε θρησκευτική διδασκαλία. Ο Καστοριάδης τα έχει
εξηγήσει καλά. Οι Έλληνες, ακριβώς επειδή δεν είχαν άνωθεν δεδομένα, τα έκαναν
όλα μόνοι τους. Έφτιαξαν δικούς τους νόμους. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος,
λέει ο Καστοριάδης, γεννήθηκε η δημοκρατία στην Ελλάδα. Γι’ αυτό πρέπει να
τελειώνουμε και να γίνει ο διαχωρισμός Εκκλησίας και Κράτους. Θα είναι πολύ
μεγάλη πρόοδος για την ελληνική κοινωνία αν πραγματοποιηθεί. Διότι πρόκειται
για πολύ βαθιά ελληνική πληγή. Δεν είναι ότι ο Έλληνας θέλει να ασχολείται με
τα θρησκευτικά ζητήματα. Δρα συναισθηματικά».

INFO

Βασίλης Αλεξάκης, «Οι ξένες λέξεις», Εκδ. Εξάντας, σελ. 334, τιμή: 15,30 ευρώ.