Διακυβέρνηση υπό το μηδέν

Δύο είναι οι βασικές και αλληλοσυμπληρωνόμενες διαπιστώσεις που προκύπτουν από
την ανάγνωση των πρόσφατων δημοσκοπήσεων και ιδιαίτερα από την εκτενή και
διαχρονική έρευνα «Τάσεις» της MRB (βλ. «TA NEA», 15.12.2004). H πρώτη
αναφέρεται στην αναμφισβήτητη υπεροχή που διατηρεί η N.Δ. σε όλους ανεξαρτήτως
τους τομείς, η οποία όμως πρέπει να διαβαστεί σε συνδυασμό με μια γενικευμένη
πτωτική τάση στους δείκτες της κυβερνητικής δημοτικότητας. Πτώση που μπορεί να
θεωρηθεί ότι σηματοδοτεί το τέλος μιας παρατεταμένης «περιόδου χάριτος».

H πρώτη διαπίστωση γίνεται ορατή διά γυμνού οφθαλμού:

* H N.Δ. διατηρεί ένα σαφέστατο προβάδισμα στην πρόθεση ψήφου (πάνω από
6 ποσοστιαίες μονάδες), με υψηλότατη συσπείρωση (πάνω από 90%) πρωτόγνωρη για
κυβερνών κόμμα.

* H N.Δ. αναγνωρίζεται επίσης ως το ικανότερο κόμμα για τη διακυβέρνηση
της χώρας και το προβάδισμά της αυτό επιβεβαιώνεται επίσης σε όλους τους
επιμέρους τομείς πολιτικής.

* Τέλος, ο Πρωθυπουργός υπερέχει σε δημοτικότητα του Γ. Παπανδρέου και
αναγνωρίζεται ως καταλληλότερος πρωθυπουργός με διαφορά 8 ποσοστιαίων μονάδων
(44,8% έναντι 36,4%).

H δεύτερη διαπίστωση, η οποία αφορά το τέλος τής «περιόδου χάριτος», είναι
λιγότερο προφανής, γιατί για την τεκμηρίωσή της δεν αρκεί η καταγραφή μιας
πτωτικής τάσης, σε σύγκριση με την αμέσως προηγούμενη έρευνα – η οποία είχε
πραγματοποιηθεί σε εντελώς έκτακτες συνθήκες μιας μετεκλογικής αλλά και
προολυμπιακής ευφορίας (τον περασμένο Μάιο). Εξάλλου και η ίδια η έννοια της
«περιόδου χάριτος» είναι αρκετά ασαφής, αφού δεν υπάρχει κάποιος μονοσήμαντος
τρόπος για να προσδιορίσει κανείς το τέλος της. Γι’ αυτό και είναι αναγκαίο οι
σημερινοί δείκτες της κυβερνητικής δημοτικότητας να αξιολογηθούν σε ένα
ευρύτερο διαχρονικό πλαίσιο.

Το τέλος της «περιόδου χάριτος» υπό το πρίσμα της διαχρονικότητας

Ένα κρίσιμο στοιχείο που χαρακτηρίζει τις σχέσεις των πολιτών με την πολιτική
στην Ελλάδα τα τελευταία 15-20 χρόνια είναι η σταθερά αρνητική αξιολόγηση όλων
ανεξαιρέτως των κυβερνήσεων, η οποία διαφοροποιείται μόνον όσον αφορά το εύρος
αυτής της απορριπτικής στάσης.

Σε αντίθεση με το σαφώς θετικό κλίμα που επικράτησε μετά την άνοδο του ΠΑΣΟΚ
στην εξουσία το 1981, και το οποίο σε γενικές γραμμές διατηρήθηκε περίπου για
μια πενταετία, από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 και μετά η εκτίμηση των
πολιτών για την εκάστοτε κυβερνητική πολιτική κινείται σταθερά με αρνητικό
πρόσημο. Στο παγιωμένο αυτό αρνητικό κλίμα, το μόνο θετικό στοιχείο είναι ότι
η εκάστοτε πρωθυπουργική δημοτικότητα βρίσκεται σε σαφώς υψηλότερο σημείο από
την αντίστοιχη κυβερνητική, με τη διαφορά να ξεπερνά ορισμένες στιγμές ακόμα
και το 50%.

H τεκμηρίωση. H διαπίστωση αυτή τεκμηριώνεται αβίαστα αν εξετάσει
κανείς διαχρονικά τον κυριότερο δείκτη που αποτυπώνει την κυβερνητική
δημοτικότητα («πόσο ικανοποιημένος αισθάνεστε από τη λειτουργία της
κυβέρνησης»). Δύο μόλις μήνες μετά την εκλογική νίκη της N.Δ. τον Απρίλιο του
1990, η κυβερνητική δημοτικότητα χαρακτηριζόταν ήδη από αρνητικό πρόσημο
(-10,0%) για να κατρακυλήσει στη συνέχεια σε ιδιαιτέρως χαμηλά επίπεδα (πάνω
από -40,0%). H θριαμβευτική επάνοδος του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, τον Οκτώβριο του
1993, δεν μετέβαλε παρά μόνον ενδεχομένως στιγμιαία αυτήν τη συνολικά αρνητική
διάθεση του εκλογικού σώματος. Έτσι, δεν χρειάστηκε να περάσουν παρά μόνον
λίγοι μήνες, για να βρεθεί και πάλι η κυβερνητική δημοτικότητα σε άκρως
αρνητικό πεδίο (σχεδόν

-30% τον Μάιο του 1994), γεγονός που αποτυπώθηκε και στις ευρωεκλογές του
Ιουνίου 1994.

Ακολούθησε μια δωδεκάμηνη περίπου περίοδος εντονότατης απαξίωσης της
κυβερνητικής πολιτικής, η οποία κορυφώθηκε τις μέρες του Ωνασείου, με τον
δείκτη να προσεγγίζει το -60,0%, το οποίο αποτελεί μέχρι σήμερα ιστορικό
(αρνητικό) ρεκόρ.

H ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον K. Σημίτη μόνο εν μέρει μετέβαλε αυτήν την
αρνητική εικόνα, παρά την εκρηκτική άνοδο που κατέγραψε η προσωπική του
δημοτικότητα. Το πιο χαρακτηριστικό ίσως στοιχείο της οκταετούς διακυβέρνησης
Σημίτη είναι ότι, παρά τις σημαντικές επιτυχίες της, κινήθηκε σε ένα σταθερά
αρνητικό πεδίο όσον αφορά την κυβερνητική δημοτικότητα, το οποίο απλώς
κατόρθωσε να περιορίσει, λίγο πριν και λίγο μετά τις εκλογές του 2000, σε
σχετικώς ανεκτά επίπεδα (περίπου -10,0%). Σε καμιά όμως στιγμή οι κυβερνήσεις
Σημίτη δεν μπόρεσαν να απολαύσουν μια, έστω και περιορισμένης διάρκειας,
«περίοδο χάριτος» ούτε και να κεφαλαιοποιήσουν τη σχετικώς υψηλή δημοτικότητα
του πρωθυπουργού.

H ερμηνεία της ευφορίας. H σύντομη αυτή αναδρομή ερμηνεύει εν μέρει την
έκρηξη ευφορίας που προκάλεσε η κυβερνητική εναλλαγή τον περασμένο Μάρτιο. Για
πρώτη (και όπως φάνηκε μοναδική) φορά, έπειτα από 15 τουλάχιστον χρόνια, η
κυβερνητική δημοτικότητα καταγράφηκε τον περασμένο Μάιο σε εξαιρετικώς υψηλά
επίπεδα (48,8% θετικές κρίσεις και μόνο 27,1% αρνητικές), παρόμοια των οποίων
δεν είχαν μέχρι τώρα παρατηρηθεί παρά μόνον στις αρχές της δεκαετίας του ’80.

Σήμερα όμως, εννέα μήνες μετά την εκλογική νίκη της N.Δ., η εικόνα αυτή έχει
μεταβληθεί δραστικά και η κυβερνητική δημοτικότητα έχει μεταφερθεί και πάλι
στον χώρο της αρνητικής αξιολόγησης. Βέβαια, η σημερινή κυβερνητική
δημοτικότητα εξακολουθεί να διατηρείται σε σχετικώς υψηλά επίπεδα (θετικές
κρίσεις 37,7%), ανώτερα από τα αντίστοιχα που κατέγραφαν οι κυβερνήσεις
Σημίτη, ακόμη και την επαύριο της νίκης του ΠΑΣΟΚ το 2000 (θετικές κρίσεις
36,1% τον Ιούνιο του 2000). Επιπλέον, οι αρνητικές κρίσεις για τη σημερινή
κυβέρνηση (45,9%), διατηρούνται σε επίπεδο χαμηλότερο του 50% (κάτι που οι
κυβερνήσεις Σημίτη είχαν πετύχει μόνο την περίοδο των εκλογών του 2000), και
κυρίως δεν συγκεντρώνονται στην απόλυτη απόρριψη («καθόλου καλή»), αλλά
ισομοιράζονται με μια μετριοπαθώς αρνητική αξιολόγηση («όχι και τόσο καλή»).
Παρ’ όλα αυτά όμως, το γεγονός και μόνον ότι το εκκρεμές της κυβερνητικής
δημοτικότητας επανήλθε στις παγιωμένες πλέον κανονικότητες της αρνητικής
αξιολόγησης σηματοδοτεί το τέλος μιας παρατεταμένης και πρωτοφανούς, για τα
σύγχρονα ελληνικά δεδομένα, «περιόδου χάριτος».

H εξαίρεση. Εξαίρεση στο σχήμα αυτό εξακολουθεί πάντως να αποτελεί η
υψηλή πρωθυπουργική δημοτικότητα, η οποία φαίνεται να αναδεικνύεται στο
ισχυρότερο στοιχείο της νέας διακυβέρνησης. Αρχίζει έτσι να διαμορφώνεται ένα
μοντέλο διακυβέρνησης, παρόμοιο με αυτό που χαρακτήριζε σταθερά την οκταετία
Σημίτη, με τον πρωθυπουργό να αποστασιοποιείται στα μάτια της κοινής γνώμης
από την κυβέρνηση της οποίας προΐσταται.

Το ζητούμενο βέβαια και στο σημείο αυτό είναι η διάρκεια που μπορεί να έχει
μια μοναχική πορεία της πρωθυπουργικής δημοτικότητας. Ιδιαίτερα μάλιστα από τη
στιγμή που καθοριστικό ρόλο για την αξιολόγηση της κυβερνητικής λειτουργίας
αποκτά η αντιμετώπιση των κρίσιμων καθημερινών – και ιδίως οικονομικών –
προβλημάτων.

Για να αντεπεξέλθει στην υπό διαμόρφωση αρνητική συγκυρία, η κυβέρνηση θα
μπορούσε βέβαια να επιχειρήσει μια μετάθεση της πολιτικής ατζέντας σε ζητήματα
διαφάνειας και διαφθοράς, θέμα στο οποίο διατηρεί ακόμα μια σαφέστατη υπεροχή
έναντι του ΠΑΣΟΚ. Ένα τέτοιο όμως εγχείρημα ενδέχεται να αποδειχθεί
αναποτελεσματικό, αφού το ζήτημα της διαφάνειας κατατάσσεται σε μια από τις
τελευταίες θέσεις ως προς τη σημαντικότητα των προβλημάτων, με συνολικές
αναφορές που μόλις αγγίζουν το 3%.

Εκρηκτικός συνδυασμός. Αντίθετα, αυτό που προσδιορίζει καθοριστικά τις
αναμονές της κοινής γνώμης είναι ο εκρηκτικός συνδυασμός ανεργίας και
ακρίβειας, ως των δύο σημαντικότερων προβλημάτων, με μεγάλη διαφορά από όλα τα
υπόλοιπα και με ποσοστά αναφοράς πρωτόγνωρα, για την τελευταία τουλάχιστον
δεκαετία.

Μέσα σ’ αυτό το αρνητικό κοινωνικό κλίμα είναι υποχρεωμένη, από εδώ και μπρος,
να πορευθεί η νέα διακυβέρνηση και στο σημείο αυτό η ραγδαία ανατροπή που
καταγράφηκε, μέσα σε έξι μήνες, στη δημοτικότητα του Γ. Αλογοσκούφη (+10%
αρνητικές κρίσεις και -5% θετικές, σε σύγκριση με τον Μάιο) εκπέμπει ένα
σαφέστατο μήνυμα.