Eυρώπη: H γυναίκα της Aμερικής ή μήπως η… καθαρίστριά της;

«Ναι, είναι μανιφέστο». O Τίμοθι Γκάρτον Ας καθόταν στο μπαρ ξενοδοχείου
στην πλατεία Κένμορ στη Νέα Υόρκη. Ο ιστορικός, καθηγητής στην Οξφόρδη και
σχολιαστής διατλαντικών σχέσεων, συνομιλούσε με τον Σβεν Στίβενσον,
δημοσιογράφο της εφημερίδας «Μπόστον Γκλόουμπ» και αναφερόταν στο νέο του
βιβλίο «Ελεύθερος κόσμος: Αμερική, Ευρώπη, και το απροσδόκητο μέλλον της
Δύσης» (Random House). «O κόσμος δεν είναι ασφαλής στα χέρια αυτών των
ανθρώπων. Και εσύ μπορείς να κάνεις μια διαφορά».

Ο διαπρεπής Βρετανός ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας

Το είδος αυτού του έργου είναι κάτι καινούργιο για τον 49χρονο Γκάρτον Ας, του
οποίου τα προηγούμενα βιβλία αναφέρονται στις αναταράξεις στην Κεντρική και
Ανατολική Ευρώπη, χρησιμοποιώντας έναν συνδυασμό ρεπορτάζ αυτόπτη μάρτυρα και
γερής ιστορικής ανάλυσης – αυτό που ο διπλωμάτης Τζορτζ Κέναν έχει αποκαλέσει
«Ιστορία του παρόντος». Παρ’ όλ’ αυτά, δεν είναι πιθανό αυτό το μανιφέστο να
οδηγήσει τον κόσμο να ξεχυθεί στους δρόμους. Είναι υπερβολικά λογικό και
συνετό για να πετύχει κάτι τέτοιο.

Διαιρέσεις. H σημερινή μας κατάσταση, λέει ο Γκάρτον Ας, είναι
υπερβολικά επικίνδυνη ώστε να επιτρέψει να υπάρχουν διαιρέσεις ανάμεσα σε
δυτικές χώρες και εντός δυτικών δημοκρατιών που μας αποσπούν από επείγουσες
κρίσεις στη Μέση Ανατολή, από το πρόβλημα της υπερθέρμανσης του πλανήτη και
την φτώχεια και τις αρρώστιες στον αναπτυσσόμενο κόσμο. «Εάν δεν τα
καταφέρουμε σε αυτά τα θέματα – προειδοποιεί – και αυτό μπορούμε να το
πετύχουμε μονάχα εάν είμαστε ενωμένοι, τότε η επιγραφή στην ταφόπλακα της
Δύσης θα γράφει: “Φιλονικούσαν ενώ η Γη φλεγόταν”».

«Θεέ, ευλόγησε την Αμερική και γ… τον κόσμο!». Διαδηλωτής – Τζορτζ Μπους σε αντιαμερικανική εκδήλωση στο Άμστερνταμ της Ολλανδίας

Στην ερώτηση του Στίβενσον για τη συνάντηση που ο Γκάρτον Ας είχε με τον
Αμερικανό πρόεδρο Τζορτζ Μπους τον Μάιο του 2001, ο ιστορικός απαντά με μία
απίθανη ιστορία. «H συνάντησή μου με τον Μπους ήταν το πιο περίεργο πράγμα που
μου έχει συμβεί. Καθόμουν στο γραφείο μου στην Οξφόρδη και έλαβα ένα
τηλεφώνημα από κάποιον. Μου είπε: “Εδώ Λευκός Οίκος, θα μπορούσατε να έρθετε
να ενημερώστε τον πρόεδρο Μπους για την Ευρώπη την άλλη Πέμπτη, στη 13:45;”.
Εγώ απάντησα: “Έχω ένα γεύμα εκείνη την ώρα, αλλά εάν μπορώ να το
μεταθέσω…”».

Όσο για την ίδια τη συνάντηση, μοιάζει σουρεαλιστική, αν και ο Γκάρτον Ας
ορκίζεται ότι είναι η απόλυτη αλήθεια. «Στη συνάντηση, ήμασταν μία ομάδα
ειδικών για την Ευρώπη: τρεις Αμερικανοί και δύο Βρετανοί. Κανένας Γάλλος,
κανένας Γερμανός. Για κάποια θέματα, όπως την αντιπυραυλική ασπίδα και το
περιβάλλον, ο πρόεδρος ένιωθε μεγάλη αυτοπεποίθηση: “Το Κιότο είναι αηδίες”,
είπε ενδεικτικά. Για κάποια άλλα θέματα έδειξε να μην είναι και πολύ σίγουρος.
Αλλά δεν θα ξεχάσω ποτέ ένα πράγμα που είπε πολύ εμφατικά: “Θέλουμε την
Ευρωπαϊκή Ένωση να πετύχει;”. Εγώ και ο Βρετανός συνάδελφός μου απαντήσαμε ότι
βεβαίως και θέλαμε να πετύχει, και πιστεύαμε ότι και οι ΗΠΑ θα έπρεπε να το
επιθυμούν επίσης. Τότε, ο πρόεδρος σαν να αιφνιδιάστηκε και να οπισθοχώρησε.
“Αυτό ήταν απλώς μια πρόκληση”, είπε. Αλλά πραγματικά πιστεύω ότι κανένας
Αμερικανός πρόεδρος μετά το 1945 δεν θα είχε θέσει κατ’ αυτόν τον τρόπο αυτό
το ερώτημα”».

Λίγη γνώση και προκαταλήψεις

Στο νέο του βιβλίο, ο Γκάρτον Ας σημειώνει ότι, όταν βλέπει τον τρόπο με τον
οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις των χωρών σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, μένει
εμβρόντητος και δεν μπορεί να χωνέψει «ότι αυτός είναι ο τρόπος που διοικείται
ο κόσμος». Γιατί συμβαίνει αυτό; «Επειδή τα πράγματα είναι ένα απίστευτο
μπέρδεμα», λέει ο Γκάρτον Ας, «είναι απίστευτο με πόση λίγη γνώση και με τι
προκαταλήψεις οι ηγέτες μας παίρνουν τις αποφάσεις τους… Οι διπλωματικές
ενέργειες που έγιναν κατά την διάρκεια της κρίσης στο Ιράκ ήταν πρότυπο
κακοδιοίκησης, με φοβερά λάθη που έγιναν από όλες τις πλευρές, στην
Ουάσιγκτον, στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στο Βερολίνο και στο Πεκίνο».

Δεν δίνουν σημασία. Ο Βρετανός ιστορικός επίσης σημειώνει ότι, αν και
χαρακτηρίζει τη διαφωνία που ξέσπασε μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης για το Ιράκ ως
«κρίση της Δύσης», οι περισσότεροι Αμερικανοί δεν αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία
σε αυτήν την κρίση, σε αντίθεση με τους Ευρωπαίους. «Ξέρετε – επισημαίνει με
νόημα – μπορεί να δημιουργηθεί κρίση στις σχέσεις μου με την καθαρίστριά μου,
αλλά δεν νομίζω ότι αυτή η κρίση έχει την ίδια σημασία με την κρίση που
δημιουργείται στις σχέσεις μου με τη γυναίκα μου. Το ερώτημα που παραμένει,
όμως, είναι εάν η Ευρώπη είναι η… γυναίκα της Αμερικής ή η καθαρίστριά
της…”».