Ουρανοκατέβατη… σωτηρία

Ποιος θα μπορούσε να το φανταστεί πως ο πολιτισμός των Μάγιας θα
αποτελούσε… περιβαλλοντικό σχολείο για τον σύγχρονο κόσμο;

H κακή διαχείριση του περιβάλλοντος φαίνεται πως αποτέλεσε τη βασική αιτία για τον σταδιακό αφανισμό του πολιτισμού των Μάγιας. H αποψίλωση των δασών επέφερε την ξηρασία και τη διάβρωση του εδάφους. H τροφή και το νερό άρχισαν να λιγοστεύουν, όπως και τα περιθώρια ζωής των Μάγιας

Κι όμως, πρόσφατες μελέτες της NASA δείχνουν ότι οι σύγχρονοι κάτοικοι της
Γουατεμάλας – οι οποίοι συνεχώς αυξάνονται σε βάρος της τροπικής βλάστησης –
μπορούν να διδαχτούν από τα λάθη των Μάγιας και να προστατεύσουν τα τροπικά
δάση.

Ο Τομ Σέβερ, ο μοναδικός αρχαιολόγος στη NASA, μελετά τα απομεινάρια της
αυτοκρατορίας των Μάγιας με τη βοήθεια δορυφόρων. Συνδυάζοντας τα δεδομένα
αυτά με τα «κλασικά» ευρήματα της αρχαιολογικής σκαπάνης κατάφερε να ρίξει φως
στον τρόπο ζωής των πολιτών αυτής της αυτοκρατορίας αλλά και τους λόγους της
παρακμής της, που εδώ και χρόνια αποτελούσε μυστήριο.

Σαν το… Λος Άντζελες. Ο ερευνητής διαπίστωσε, παράλληλα, ότι η
συγκεκριμένη περιοχή της Γουατεμάλας αναπτύσσεται με τον ίδιο ρυθμό που είχαν
αναπτυχθεί κάποτε και οι Μάγιας: στο αποκορύφωμα της αυτοκρατορίας τους (γύρω
στο 900 μ.X.), ο πληθυσμός των Μάγιας αριθμούσε 500 άτομα ανά τετραγωνικό μίλι
στην «περιφέρεια» και πάνω από 2.000 στις πόλεις, αριθμοί άνετα συγκρίσιμοι με
τον σημερινό πληθυσμό του Λος Άντζελες!

Ανάλογοι είναι οι ρυθμοί πύκνωσης του πληθυσμού και σήμερα στην περιοχή, με
αποτέλεσμα όλο και μεγαλύτερες δασικές εκτάσεις να εξαφανίζονται.

Με βάση τα ίχνη γύρης που βρέθηκαν στο ίζημα μιας αρχαίας λίμνης, ο Σέβερ
συμπέρανε πως πριν από 1.200 χρόνια – δηλαδή ακριβώς πριν καταρρεύσει η
αυτοκρατορία των Μάγιας – η γύρη των δέντρων είχε εξαφανιστεί τελείως, για να
δώσει τη θέση της σε γύρη από αγριόχορτα: γεγονός που σημαίνει ότι και εκείνη
την περίοδο η περιοχή είχε υποστεί «σκληρή» αποψίλωση.

Αποψίλωση – υποσιτισμός. Ο ερευνητής – μαζί με μετεωρολόγους και τη
συμβολή ειδικών εξομοιωτών της NASA – υπολόγισε πως με την αποψίλωση επήλθε
διάβρωση του εδάφους, αύξηση της θερμοκρασίας κατά 6 βαθμούς, ξηρασία λόγω
μείωσης των βροχοπτώσεων και τελικά άγονο έδαφος. Αποτέλεσμα οι θάνατοι από
πείνα και δίψα! Τα αρχαιολογικά ευρήματα επιβεβαίωσαν τους υπολογισμούς του:
τις τελευταίες δεκαετίες η σκαπάνη έχει φέρει στο φως ανθρώπινα οστά τα οποία
είχαν ξεκάθαρα σημάδια σοβαρού υποσιτισμού.

Κι ενώ μέχρι πρότινος οι επιστήμονες το μόνο που μπορούσαν να κάνουν ήταν να
υποθέτουν ότι η αυτοκρατορία των Μάγιας κατέρρευσε εξαιτίας κάποιου πολέμου ή
από πολιτική αστάθεια ή από κάποια επιδημία, τώρα καταλήγουν στο συμπέρασμα
πως μπορεί να συνέβησαν όλα αυτά μαζί αλλά δεν αποτελούσαν την πραγματική
αιτία της πτώσης της αυτοκρατορίας. Πηγή του κακού υπήρξε η μακροχρόνια
έλλειψη νερού και τροφής για την οποία ευθύνονταν οι ανθρώπινες δραστηριότητες
σε συνδυασμό με κάποια φυσική ξηρασία.

Έδαφος από στάχτη. Σήμερα στη Γουατεμάλα, το τροπικό δάσος βρίσκεται
και πάλι σε κίνδυνο λόγω της υπερβολικής υλοτομίας. Τα τελευταία 40 χρόνια,
περίπου το μισό από το δάσος έχει καταστραφεί: μεγάλο μέρος των δέντρων
κόβονται και καίγονται, με σκοπό η στάχτη να δώσει έδαφος γόνιμο για τις
καλλιέργειες. Όμως με τη συνεχή φύτευση, σε διάστημα 5 χρόνων το πολύ, η γη
«εξαντλείται» και οι αγρότες προχωρούν σε περαιτέρω αποψίλωση.

Αν συνεχιστεί αυτό, ώς το 2020 θα έχει απομείνει – με επιεικείς υπολογισμούς –
μόνον το16% του τροπικού δάσους, ενώ οι πλέον απαισιόδοξοι μιλούν για μόλις
2%.

Φυσικοί βάλτοι – η σύγχρονη λύση

Οι δορυφορικές φωτογραφίες έδειξαν ότι οι Μάγιας είχαν σχεδιάσει δίκτυα διαχείρισης των υδάτινων πόρων, γεγονός το οποίο συνέβαλε, μέχρι κάποια στιγμή, στην άνθηση του πολιτισμού τους

Είναι φανερό ότι οι σύγχρονοι κάτοικοι της Γουατεμάλας επαναλαμβάνουν τα λάθη
των Μάγιας. Ο Σέβερ, όμως, θεωρεί ότι τα πράγματα μπορούν να αναστραφούν αν οι
μελέτες επικεντρωθούν στο τι έκαναν σωστά οι Μάγιας.

Με ποιο τρόπο, λοιπόν, η κοινωνία τους παρέμεινε ανθηρή για τόσους αιώνες; H
απάντηση έρχεται κυριολεκτικά ουρανοκατέβατη!

Μελετώντας τις φωτογραφίες του δορυφόρου, ο Σέβερ και οι συνεργάτες του
εντόπισαν ίχνη ενός αρχαίου δικτύου αποχέτευσης καθώς και κανάλια άρδευσης σε
πεδινές περιοχές, κοντά στα ερείπια των πόλεων των Μάγιας. Κατά τη βροχερή
περίοδο, οι φυσικοί αυτοί «βάλτοι» γεμίζουν με λάσπη.

Οι σημερινοί κάτοικοι δεν αξιοποιούν αυτές τις πεδιάδες – που ονομάζονται
bajos – παρ’ όλο που αποτελούν το 40% της συνολικής έκτασης. Κι αυτό γιατί στο
έδαφός τους δεν ευδοκιμούν οι καλλιέργειες.

Οι επιστήμονες υποπτεύονται πως τα κανάλια και οι αποχετεύσεις που
εντοπίστηκαν αποτελούσαν ένα σύστημα διαχείρισης του νερού που μαζευόταν στα
«bajos», την εποχή που οι Μάγιας δεν είχαν αρχίσει ακόμη να κόβουν τα δέντρα.
Με το σύστημα αυτό καθιστούσαν τα «bajos» καλλιεργήσιμα: μπορούσαν να
καλλιεργούν τις ορεινές περιοχές κατά την περίοδο της ξηρασίας και τα «bajos»
κατά τη διάρκεια των βροχών. Έτσι εξασφάλιζαν επάρκεια τροφής, χωρίς να
καταφεύγουν στην αποψίλωση που αποδεικνύεται καταστροφική.

Πειραματισμοί. H ομάδα του Σέβερ παρουσίασε τα παραπάνω ευρήματα στο
υπουργείο Γεωργίας της Γουατεμάλας, προτείνοντας τον σχεδιασμό και τη
λειτουργία ανάλογων συστημάτων. Παράλληλα συνεργάζονται με το Πανεπιστήμιο της
Αριζόνας και το τοπικό Ινστιτούτο Ανθρωπολογίας, προκειμένου να καταγράψουν τα
σημεία των «bajos» που μπορούν να καλλιεργηθούν. Ετοιμάζονται μάλιστα να
προχωρήσουν και σε πειραματικές καλλιέργειες, με δίκτυο άρδευσης ανάλογο των
Μάγιας.

Πότε δεν είναι αργά να μάθει κανείς από τους προγόνους του!

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου