Δρόμοι

Το Βυζάντιο…

… δεν ήταν μόνο ίντριγκες και συνωμοσίες, όπως έχει περάσει στη λαϊκή
φαντασία. Από πού προέρχεται αυτή η φαντασιακή μνήμη; Οι Λατίνοι μπαίνουν στον
κόπο και αναρωτιούνται ακόμη. Οκτακόσια χρόνια από τότε που οι Λατίνοι
κατέλυσαν το βυζαντινό κράτος, φέτος υπήρξε στην Ευρώπη πληθώρα εκδηλώσεων και
εκδόσεων για το Βυζάντιο. Αντίθετα, στην Ελλάδα δεν σημειώσαμε παρά μόνο το
ωραίο αφιέρωμα του περιοδικού «Άρδην»: «1204-2004, οκτακόσια χρόνια
αποικιοκρατίας».

Μια τάση…

… αναθεώρησης και αποκατάστασης του χιλιετούς βυζαντινού πολιτισμού
παρατηρείται σήμερα στην Ευρώπη. «Θρίαμβος της χριστιανικής βαρβαρότητας και
ευτελής συγκομιδή θαυμάτων» (Βολταίρος). «Τραγικός επίλογος της ιστορίας της
Ρώμης, μηχανορραφίες, προδοσίες και εξεγέρσεις» (Μοντεσκιέ). Μαζί με τους
σκοτεινούς Μέσους Χρόνους της Δύσης, το Βυζάντιο μοιραζόταν τέτοιες αρνητικές
κρίσεις, που βασίζονταν σε αποσπασματική και ελλιπή γνώση. Αυτή η εικόνα
ρίζωσε στην κουλτούρα του γαλλικού ρομαντισμού, που ξετρελαινόταν για
παρακμιακούς πολιτισμούς, χωρίς να ξεχνάμε και το «χεράκι» που είχε βάλει ο
ρωμαϊκός κλήρος, ο οποίος ήταν εχθρικός απέναντι σε «μια αυτοκρατορία που για
ένδεκα αιώνες είχε αφαιρέσει από τον κλήρο τις λαϊκές εξουσίες» (Σίλβια
Ροντσέι).

Τι ήταν…

.

.. πραγματικά η βυζαντινή αυτοκρατορία, αυτή η χιλιετής υπερδύναμη της
Μεσογείου; αναρωτιέται η Μαριατερέζα Φουμαγκάλι Μπεόνιο Μπροκιέρι, καθηγήτρια
της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, σε μια σειρά άρθρων
της στην εφημερίδα «Κοριέρε ντέλα Σέρα». Το Βυζάντιο, λέει, υπήρξε μια
απόπειρα λαϊκού κράτους, διοικούμενου βάσει του κλασικού δικαίου από μια
καλλιεργημένη και κοσμοπολίτικη ελίτ, που διακρινόταν από ευρύτατη και
βιωματική γνώση: οι αυτοκράτορες ήταν συνήθως πολύ γραμματισμένοι, οι
σύμβουλοί τους ήταν αληθινοί διανοούμενοι και πολλοί από εκείνους που ζούσαν
και εργάζονταν στο παλάτι ήξεραν απ’ έξω τον Όμηρο, τον Πλάτωνα και τον
Αριστοτέλη. H άσκηση της εξουσίας ήταν πολύ διαφορετική από ό,τι τη
φαντάστηκαν οι «σκοτεινοί διαφωτιστές». Γράφει ο ερευνητής Αλεξάντρ Καζντάν:
«H ζωή, η ιδιοκτησία και η ελευθερία του πολίτη ήταν ευρύτατα σεβαστές από την
αυτοκρατορική εξουσία». H μακραίωνη ιστορία του βυζαντινού μοναχισμού δεν
κατοικήθηκε μόνο από στυλίτες, δενδρίτες και ερημίτες. Πολλά μοναστήρια
υπήρξαν αξιόλογα κέντρα πνευματικής αλλά και οικονομικής δραστηριότητας.

Οι διαφωτιστές…

… έβλεπαν στο Βυζάντιο μια ακίνητη και παρακμιακή πραγματικότητα. Ο
σύγχρονος μελετητής βλέπει σε αυτό, ύστερα από κάθε εισβολή (Λογγοβάρδοι,
Σλάβοι, Πέρσες, Άραβες), μια σειρά από «διαδοχικές αναγεννήσεις» που οδήγησαν
στην ευρωπαϊκή Αναγέννηση, η οποία τροφοδοτήθηκε από τους διανοούμενους του
Βυζαντίου που έφυγαν όταν έπεσε στα χέρια των Τούρκων. H νοοτροπία και οι
δομές του Βυζαντίου, λέει ο Ρώσος νομπελίστας της λογοτεχνίας Γιόσιπ
Μπρόντσκι, διασώθηκαν στην «τρίτη Ρώμη», τη Μόσχα. Δεν είναι τυχαίο που οι
ζώνες της κρίσης στην εποχή μας, από τα Βαλκάνια μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα και
τον Καύκασο, ανήκαν κάποτε στα εδάφη του Βυζαντίου. Οι τελευταίες ενσαρκώσεις
του ήταν η τσαρική αυτοκρατορία και αργότερα η Σοβιετική Ένωση.