TPITH AΠOΨH Tο πεδίο της κοινής μας αναφοράς

H 21η Νοεμβρίου έχει οριστεί από την ΟΥΝΕΣΚΟ ως η Παγκόσμια Ημέρα της
τηλεόρασης. Ουσιαστικά, αναγνωρίζεται ο ρόλος της ως το νέο πεδίο της κοινής
μας αναφοράς, η νέα, φαντασιακή μας πλατεία ή γειτονιά.

H τηλεόραση, ως κοινό πεδίο αναφοράς μας, τείνει να συμπεριλαμβάνει πολλές
πτυχές της κοινωνίας, καθώς είναι ένα μέσο που έχει τη δυνατότητα να
«ξετυλίγεται» καθ’ όλη τη διάρκεια του εικοσιτετραώρου. Τηλεοπτικοί αστέρες
μοιράζονται τα ερτζιανά με αθλητές. Ηθοποιοί, αθλητές, επιστήμονες, πολιτικοί
και δημοσιογράφοι εμφανίζονται στις εκπομπές συζητήσεων, ασχέτως περιεχομένου,
και ανταγωνίζονται για ορατότητα και ποσοστά τηλεθέασης. Και όλα
ανακυκλώνονται με νέο περιτύλιγμα, είτε πρόκειται για ενημέρωση είτε για
ψυχαγωγία. Αυτό που ίσως αποτελεί νέο στοιχείο, είναι ότι οι πρώην ξεχωριστές
κοινωνικές αρένες αλληλοδιαπλέκονται. H ενημέρωση που κάποτε προσανατολιζόταν
σε ανθρώπους συγκεκριμένης ηλικίας, τάξης, φυλής, φύλου, επαγγέλματος ή
εκπαίδευσης, στην εποχή μας διαχέεται σε όλες τις κοινωνικές ομάδες.

H κοινωνική σημασία και ο ρόλος της τηλεόρασης έγκεινται, κυρίως, στο ότι
κατορθώνει να παρέχει τη μεγαλύτερη και ταυτόχρονη παραλαβή του ίδιου
μηνύματος στην ιστορία της ανθρωπότητας. Διαμέσου της τηλεόρασης, συχνά έχουμε
ένα παράξενο, κοινό συναίσθημα. Σε περιόδους κρίσιμων καταστάσεων, είτε
πρόκειται για κάποια δολοφονία, είτε για εξωτερική επιβουλή ή θεομηνία,
εκατομμύρια άνθρωποι «κολλάνε» μπροστά στον τηλεοπτικό δέκτη και παρακολουθούν
το ίδιο τηλεοπτικό υλικό, ξανά και ξανά. Ίσως είναι και αυτό μια προσπάθεια
του ασυνειδήτου των ανθρώπων να «βρουν ζεστασιά» και να τη «μοιραστούν» με
τους άλλους απρόσωπους τηλεθεατές του «μοναχικού πλήθους» της σύγχρονης
κοινωνίας. Σε σύγκριση με το παρελθόν, όταν στην τηλεόραση εμφανίζονταν μόνον
εκπρόσωποι των θεσμών, στις ημέρες μας προβάλλονται τα προβλήματα των
καθημερινών ανθρώπων, είτε για να γίνουν «ήρωες μιας ημέρας» είτε γιατί
θεωρούν ότι τα προβλήματά τους θα επιλυθούν καλύτερα αν δημοσιοποιηθούν από
την τηλεόραση. Ωστόσο, η τηλεόραση, ως κοινό πεδίο αναφοράς, δεν οδηγεί
αυτόματα σε κοινωνική ενσωμάτωση ή αρμονία. H ενσωμάτωση που προέρχεται από
την πληροφόρηση ενισχύει το φυσικό, οικονομικό και θεσμικό διαχωρισμό. H
τηλεόραση προωθεί την ενημέρωσή μας για το τι κάνουν οι άλλοι άνθρωποι που
εμείς δεν μπορούμε να κάνουμε, τα μέρη όπου πηγαίνουν και εμείς δεν μπορούμε
να πάμε, τα πράγματα που μπορούν να αποκτήσουν, αλλά εμείς δεν μπορούμε.
Πολλοί τηλεθεατές, διαμέσου της έκθεσής τους σε έναν ευρύτερο κόσμο που
προβάλλει η τηλεόραση, αισθάνονται ότι είναι αποκλεισμένοι από πολλά πράγματα.

H κοινή εμπειρία που έχουμε διαμέσου της τηλεόρασης ενθαρρύνει μέλη των
αποκλεισμένων ομάδων να απαιτήσουν ίσα δικαιώματα και μεταχείριση, αν και ο
όρος μειοψηφία δεν φαίνεται να αναφέρεται σε μια μικρή ομάδα ανθρώπων μέσα
στην κοινωνία, αλλά μάλλον στον μικρό βαθμό της πρόσβασης που τα μέλη της
αισθάνονται ότι έχουν στην κοινωνία. H τηλεόραση κάνει πιθανή την ενσωμάτωση,
όχι όμως και οι κοινωνικοί μηχανισμοί. Σε πολλές ομάδες της κοινωνίας η
τηλεόραση έχει αυξήσει τις προσδοκίες τους, αλλά έχει προσφέρει ελάχιστες
ευκαιρίες. H ταυτόχρονη πληροφόρηση που παρέχεται από την τηλεόραση, δεν
οδηγεί βραχυπρόθεσμα σε ταυτόσημη συμπεριφορά. Αυτό που συμβαίνει
μακροπρόθεσμα είναι μια όλο και περισσότερο κοινή αντίληψη. H επιλογή της
ένδυσης, του χτενίσματος και γενικά του τρόπου ζωής και των αντιλήψεων γίνεται
όλο και πιο ομοιόμορφη. Σε πολλές περιπτώσεις, η τηλεόραση αποκτά
παγκοσμιότητα. Ο κόσμος παρακολούθησε με «κομμένη την ανάσα» τον πόλεμο στο
Ιράκ, παλαιότερα, τον πόλεμο στον Περσικό Κόλπο, την επανάσταση των φοιτητών
στην Τιενάνμεν στην Κίνα, τη ρουμανική επανάσταση, τα γεγονότα στην πρώην
Σοβιετική Ένωση, στη Ρωσία, στην Αλβανία κ.α. Ο κοινός τόπος της τηλεόρασης
ενισχύεται διαμέσου των άλλων ηλεκτρονικών μέσων (π.χ., τηλεπικοινωνίες,
Διαδίκτυο). Ωστόσο, μαθαίνουμε αρκετά για ένα συνταρακτικό συμβάν μέσα σε
είκοσι τέσσερις ώρες, αλλά συνήθως το ξεχνάμε την επομένη.

Βέβαια, αυτή η αίσθηση της «κοινής εμπειρίας», ιδιαίτερα πλατιά και διάχυτη,
μεταβάλλεται ταχύτατα και πολλές φορές είναι αβάσιμη. Πέρα από τη ρητορική,
δεν είναι δυνατό να έχουμε κοινή εμπειρία για τον κόσμο ούτε για την
«παγκόσμια γειτονιά» ή το «παγκόσμιο χωριό». Οι πολυάριθμες πολιτικές,
οικονομικές και πολιτιστικές διαφορές που υφίστανται, ακόμη και αν τις
μειώσουμε, θα συνεχίσουν να υπάρχουν. Ο διεθνής τηλεοπτικός κοινός τόπος μάς
οδηγεί σε μια ευρύτερη, αλλά εξίσου επιφανειακή, αίσθηση του «εμείς». Το
αποτέλεσμα είναι ταυτόχρονα ενοποιητικό και διασπαστικό. Τα μέλη της
κοινωνίας, αλλά και του κόσμου, μεγαλώνουν με όλο και περισσότερο ομοιόμορφο
τρόπο, αλλά τα μέλη συγκεκριμένων οικογενειών, γειτονιών και παραδοσιακών
ομάδων μεγαλώνουν διαφορετικά. Αν θεωρήσουμε τα πράγματα προοπτικά, θα
παρατηρήσουμε ότι ο κόσμος γίνεται όλο και πιο ομοιόμορφος, αλλά βραχυπρόθεσμα
τα άτομα έχουν τη δυνατότητα, τουλάχιστον ακόμη, να διαφέρουν και να έχουν
περισσότερες επιλογές. Έχουμε κοινές απόψεις και εμπειρίες μάλλον με άτομα που
βρίσκονται και διαβιούν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά μας, παρά με τους κοντινούς
μας ανθρώπους στις γειτονιές μας και τις οικογένειές μας. Είναι ειρωνικό, αλλά
στη «νέα γειτονιά μας» όλα φαντάζουν τόσο οικεία και ταυτόχρονα ξένα.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.