Οι ευθύνες πρέπει να καταμερίζονται

Ρουντ Λούμπερς. Ο Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες

Το άσυλο εμφανίζεται ξανά σε περίοπτη θέση στην ευρωπαϊκή ατζέντα. Παρότι ο
αριθμός των αιτούντων άσυλο που φθάνουν στην Ευρώπη είναι από τους μικρότερους
τα τελευταία χρόνια, το ζήτημα παραμένει φλέγον, και προκύπτει ανά τακτά
χρονικά διαστήματα σε σημαντικές συνεδριάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης (E.E.),
όπως στη Σύνοδο Κορυφής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που διεξάγεται χθες και
σήμερα στις Βρυξέλλες.

Πρώτα απ’ όλα πρέπει να ξεφύγουμε από την αντίληψη ότι η E.E. κατακλύζεται από
αιτούντες άσυλο. Το 1992, περίπου 680.000 άνθρωποι ζήτησαν άσυλο στις 25 χώρες
που απαρτίζουν σήμερα την E.E. Πέρυσι, ο αντίστοιχος αριθμός ήταν κάτω από τις
350.000. Το νούμερο αυτό δεν πρέπει να μας τρομάζει. Ωστόσο, τα σενάρια περί
κρίσης επιμένουν – και υποδαυλίζονται συχνά από ελαφρώς κεκαλυμμένη ξενοφοβία
και πολιτικό καιροσκοπισμό. Τα σημερινά χαμηλότερα νούμερα θα πρέπει να
χρησιμοποιηθούν ως χρυσή ευκαιρία για αύξηση της ταχύτητας και της
αποτελεσματικότητας των διαδικασιών χορήγησης ασύλου. Οι γρήγορες αποφάσεις
δίνουν τη δυνατότητα στους πρόσφυγες να τύχουν της προστασίας που χρειάζονται
απεγνωσμένα. Επίσης, καθιστούν ευκολότερη την επιστροφή των ανθρώπων που δεν
έχουν πραγματική ανάγκη από προστασία.

Ανησυχίες σχετικά με τη λαθρομετανάστευση, το χαμηλό επίπεδο ενσωμάτωσης
ορισμένων κοινοτήτων μεταναστών και τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου έχουν
λογική βάση. Δεν πρέπει, ωστόσο, να υπονομεύσουν τη δέσμευση της Ευρώπης για
τα ανθρώπινα δικαιώματα και την προστασία των προσφύγων.

H E.E. μπορεί να δώσει πολλές απαντήσεις σε προβλήματα μετανάστευσης
και χορήγησης ασύλου που αντιμετωπίζουν τα κράτη-μέλη. Αυτό όμως δεν μπορεί να
γίνει, όσο μεμονωμένα κράτη θα βάζουν σε προτεραιότητα βραχυπρόθεσμα εγχώρια
πολιτικά συμφέροντα και όχι το μακροπρόθεσμο κοινό καλό.

H προσέγγιση της E.E. στο θέμα του ασύλου βασίζεται σε μια σημαντική
προϋπόθεση: ότι όλα τα κράτη-μέλη της E.E. έχουν παρόμοια, υψηλής ποιότητας
συστήματα χορήγησης ασύλου. H διαδικασία εναρμόνισης, που τώρα εισέρχεται στη
δεύτερη πενταετή φάση της, αποσκοπεί στη μικρότερη δυνατή απόκλιση μεταξύ των
εθνικών συστημάτων. Υπάρχει, ωστόσο, μια προφανέστατη παράλειψη: δεν υπάρχει
σύστημα ισομερούς καταμερισμού των ευθυνών. Αντιθέτως, παρατηρείται τάση
μετατόπισης του βάρους – προς άλλα κράτη-μέλη της E.E. ή και χώρες εκτός
αυτής, που δεν έχουν τα απαραίτητα μέσα για τον χειρισμό υποθέσεων αίτησης
ασύλου.

Εκατοντάδες Κούρδοι μετανάστες πλησιάζουν, στοιβαγμένοι σε σαπιοκάραβο, στις ακτές της Ιταλίας

Εν συνεχεία, υπάρχει το ζήτημα για το ποιος τελικά αναγνωρίζεται ως πρόσφυγας.
Προϋπόθεση είναι ο αιτών άσυλο να έχει ίσες πιθανότητες να τύχει προστασίας ως
πρόσφυγας σε όλες τις χώρες της E.E. Αυτό όμως δεν αποτελεί τον κανόνα. Στη
Σλοβακία, για παράδειγμα, πολλοί από τους αιτούντες άσυλο είναι Τσετσένοι – οι
οποίοι αναγνωρίζονται ως πρόσφυγες σε ποσοστό άνω του 50% σε αρκετές χώρες της
E.E. – ωστόσο, μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου, είχε δοθεί άσυλο μόνο σε δύο από τις
1.081 περιπτώσεις που εξετάστηκαν φέτος στη Σλοβακία. Στην Ελλάδα, ακόμα κι
όταν ο Σαντάμ Χουσεΐν ήταν στην εξουσία, το καθεστώς τού πρόσφυγα
αναγνωρίστηκε σε λιγότερο από το 1% των Ιρακινών αιτούντων άσυλο ενώ το
συνολικό ποσοστό αναγνώρισης έπεσε πέρυσι στο 0,6%. Δεν αποτελεί έκπληξη ότι
πολλοί αιτούντες άσυλο πηγαίνουν σε χώρες όπου πιστεύουν ότι θα έχουν
μεγαλύτερες πιθανότητες αναγνώρισης των αιτήσεών τους. Ένα άλλο πρόβλημα είναι
η αποτελεσματικότητα των διαδικασιών χορήγησης ασύλου. Θα ήταν μια πολύ σωστή
οικονομική επένδυση, αν αφιερώνονται κονδύλια στα εθνικά συστήματα χορήγησης
ασύλου ώστε οι σωστές αποφάσεις να λαμβάνονται σε πρώτο βαθμό, και όχι με τη
δεύτερη ή την τρίτη προσφυγή, όπως συμβαίνει συχνά σήμερα. H λύση είναι να
καταστήσουμε το σύστημα πιο αποτελεσματικό και όχι να προσπαθούμε να
καταργήσουμε το δικαίωμα προσφυγής (όπως συμβαίνει τόσο σε εθνικό όσο και σε
ευρωπαϊκό επίπεδο). Προς μεγάλη μου ικανοποίηση, το Συνταγματικό Δικαστήριο
της Αυστρίας αποκατέστησε πρόσφατα τις ισορροπίες προς αυτήν την κατεύθυνση.

Πολλοί λένε ότι σέβονται την αντίληψη ότι «οι πραγματικοί πρόσφυγες
χρειάζονται και αξίζουν προστασία» – αυτός εξάλλου είναι και ο λόγος
ύπαρξης του διεθνούς συστήματος χορήγησης ασύλου. H πραγματικότητα,
φοβάμαι, είναι ότι τα ευρωπαϊκά συστήματα χορήγησης ασύλου δεν παρέχουν πάντα
στους πρόσφυγες την προστασία που χρειάζονται ή ακόμα και τη δυνατότητα να
υποβάλουν τις αιτήσεις τους – και δεν αναφέρομαι μόνο στα πρόσφατα σχετικά με
την Ιταλία γεγονότα.

Εάν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μπορέσουν να εργαστούν ώστε να εξομαλύνουν
ορισμένες από αυτές τις δυσκολίες και να εναρμονίσουν όχι μόνο το δίκαιο αλλά
και τις πρακτικές τους, θα έχουν αρχίσει να διαχειρίζονται πραγματικά και όχι
απλά να αντιδρούν στις προκλήσεις που ενέχει το ζήτημα της χορήγησης ασύλου. H
προοπτική αυτή θα είναι προς το συμφέρον τόσο των κυβερνήσεων όσο και των
προσφύγων.

Μια πολιτική βασισμένη στον αποκλεισμό δεν είναι μονάχα ηθικώς κατακριτέα αλλά
και καθόλου πρακτική: το μόνο που κάνει είναι να σπρώχνει ακόμα πιο βαθιά όλες
τις μορφές μετανάστευσης, μαζί και τους πρόσφυγες. Καθώς η E.E. ετοιμάζεται να
θέσει τους στόχους της επόμενης πενταετίας σχετικά με το άσυλο και τη
μετανάστευση, καλώ τους Ευρωπαίους ηγέτες να αναγνωρίσουν αυτές τις
πραγματικότητες και να επικεντρώσουν τις προσπάθειές τους στη δημιουργία ενός
καλού συστήματος, που να είναι δίκαιο και αποτελεσματικό, όχι απλά ταχύρρυθμο.
Ένα αξιόπιστο σύστημα που πρώτα αναγνωρίζει και στη συνέχεια προστατεύει τους
πρόσφυγες: αυτό είναι που θέλουν οι Ευρωπαίοι και αυτό είναι που αξίζουν οι
πρόσφυγες.

Ο Ρουντ Λούμπερς είναι ο Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και
πρώην Πρωθυπουργός της Ολλανδίας.