Οι αυτοκρατορίες έσβησαν

«H εποχή των αυτοκρατοριών παρήλθε ανεπιστρεπτί. Τώρα πρέπει να βρούμε έναν
νέο τρόπο να οργανώσουμε τις κοινωνίες μας».

Έρικ Χόμπσμπομ: «Ο νέος αιώνας στερείται της προβλεψιμότητας που χαρακτήριζε την εποχή του Ψυχρού Πολέμου»

Εκτός από επιφανής ιστορικός, ο Έρικ Χόμπσμπομ είναι και… μάγος. Όταν
μιλάει, καταφέρνει να σε γοητεύει, τόσο με αυτά που λέει όσο και με τον τρόπο
που τα λέει. Στην ομιλία που εκφώνησε χθες το βράδυ στο Αριστοτέλειο
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, μετά την αναγόρευσή του ως επιτίμου διδάκτορος του
Τμήματος Οικονομικών Επιστημών, καμιά στιγμή δεν ύψωσε τον τόνο της φωνής του.
Δεν κατέφυγε καμιά στιγμή στην ειρωνεία. H σύντομη ομιλία του, που είχε τον
τίτλο: «Σκέψεις ενός ιστορικού για τις χαμένες αυτοκρατορίες», ήταν στην
πραγματικότητα ένα σχόλιο για την κατοχή του Ιράκ. Αλλά η λέξη «Ηνωμένες
Πολιτείες» αναφέρθηκε μόνο μία φορά. Ίσως, επειδή η παγκόσμια κυριαρχία της
χώρας αυτής έχει ημερομηνία λήξεως. Ίσως, επειδή τόσο είναι το σχετικό βάρος
της στην ομιλία ενός ιστορικού που έχει μελετήσει λεπτομερώς περισσότερους από
δύο αιώνες.

H τελετή άρχισε όπως αρμόζει σε έναν μεγάλο ιστορικό που είναι ταυτόχρονα
λάτρης της τζαζ: με δύο κομμάτια που ερμήνευσε η Γεωργία Συλλαίου,
συνοδευόμενη στο πιάνο από τον Σάκη Παπαδημητρίου. Το πρώτο ήταν ένας
επιτάφιος του Σίκυλου και το δεύτερο ένα κομμάτι του Ντιουκ Έλινγκτον.
Ακολούθησαν οι προσφωνήσεις και οι έπαινοι, για να πάρει στη συνέχεια τον λόγο
ο Χόμπσμπομ, ένας άνθρωπος «άπολίς τε άμα και πολίτης πάσης γης», όπως
χαρακτηρίζεται στο σχετικό ψήφισμα του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών που
διάβασε ο πρόεδρός του, Γεώργιος Ζώτος. Σε νέα ελληνικά, ένας κοσμοπολίτης.

Κρίση εξουσίας

Ο επιφανής ιστορικός με τον πρύτανη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Γιάννη Αντωνόπουλο

Για πολλές δεκαετίες μετά το τέλος της γαλλικής αυτοκρατορίας, τόνισε ο
87χρονος πλέον ιστορικός μπροστά στο πολυπληθές ακροατήριο που είχε κατακλύσει
την αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου, ήταν αρκετή η αποστολή μερικών δεκάδων
ή εκατοντάδων στρατιωτών στις πρώην αποικίες προκειμένου να διατηρηθεί η τάξη.
Αυτό πλέον δεν είναι δυνατό. Οι μεγάλες δυνάμεις αντιμετωπίζουν κρίση κρατικής
εξουσίας και κρίση νομιμότητας, η οποία είναι εμφανής ακόμη και στο εσωτερικό
των σημερινών συνόρων τους (βλέπε την Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο). Το
μεγάλο πρόβλημα των επίδοξων αυτοκρατοριών είναι ότι δεν μπορούν να
στηρίζονται, πλέον, στην τυφλή πειθαρχία των υπηκόων τους ούτε να τους
διοικούν με τη βία. Εάν θέλουν να διασφαλίσουν μια στοιχειώδη νομιμότητα,
πρέπει να συνεργάζονται με τα τοπικά συμφέροντα και όχι να τα υποτάσσουν στους
δικούς τους σκοπούς.

Ο Χόμπσμπομ το είχε επισημάνει και λίγες ημέρες μετά τις επιθέσεις στους
Δίδυμους Πύργους. «Ο 21ος αιώνας χαρακτηρίζεται από δύο νεωτερισμούς», είχε
πει σε μια συνέντευξή του στη «Ρεπούμπλικα». «Πρώτον, η αμερικανική
υπερδύναμη, η μοναδική πλανητική δύναμη, δεν είναι σε θέση να κυβερνήσει και
να ελέγξει μόνη της τον κόσμο. Δεύτερον, οι πόλεμοι του 21ου αιώνα δεν θα
είναι μόνο πόλεμοι ανάμεσα σε κράτη, αλλά και ανάμεσα σε κράτη και οργανώσεις
που δεν έχουν κρατική υπόσταση, έχουν όμως αρκετούς πόρους και ισχύ για να
μπορούν να πολεμούν». H βία στο Ιράκ επιβεβαιώνει κιόλας την πρώτη του
εκτίμηση. Οι φρικτοί αποκεφαλισμοί των ομήρων από τους τρομοκράτες της Αλ
Κάιντα τον δικαιώνουν κατά μία έννοια και στη δεύτερη.

Θα ήθελα να ρωτήσω πολλά πράγματα τον ιστορικό. Θα ήθελα να τον ρωτήσω για την
Αμερική του Κέρι, για τη Ρωσία του Πούτιν, για την Ευρώπη που δεν μπορεί – ή
δεν θέλει – να ακολουθήσει μια κοινή γραμμή. Θα ήθελα να τον ρωτήσω για τα
ταξίδια του, για τους ανθρώπους που γνώρισε, χάρις στους οποίους – όπως γράφει
κάπου – απέκτησε τις ιδέες που έχει. Θα ήθελα να μου μιλήσει για τους φόβους
του και για τις ελπίδες του. Θα ήθελα να μάθω αν το μεγάλο προσόν του είναι
ότι ανήκει στους «ηττημένους της Ιστορίας».

Στάση ζωής

Θα ήθελα, πάνω απ’ όλα, να αναφερθώ στην τελευταία φράση του βιβλίου του
«Ενδιαφέροντες Καιροί», εκεί που λέει ότι «οι καιροί δεν είναι ικανοποιητικοί,
αλλά ο κόσμος δεν θα γίνει καλύτερος από μόνος του». Και να του ζητήσω μερικές
πρακτικές συμβουλές.

Δεν τα κατάφερα. Για λόγους που δεν ενδιαφέρουν τον αναγνώστη, η συνέντευξη
που είχα «κλείσει» με αυτόν τον υπέροχο άνθρωπο δεν δόθηκε ποτέ. Μα δεν έχει
σημασία. Αυτό που έχει σημασία είναι τα μάτια του Έρικ Χόμπσμπομ, το αυστηρό
όσο και φωτεινό πρόσωπό του, ο τόνος της φωνής του, το ανάστημά του, ο τρόπος
που κοίταζε χθες κάθε τόσο τη γυναίκα του. Σημασία έχει η στάση της ζωής του,
το πείσμα του, η συνέπειά του, η αισιοδοξία του. Σημασία έχει ότι, μέσα από τη
διάψευση και την ήττα, ο Χόμπσμπομ δυνάμωσε. Και κάνει κι όλους εμάς πιο δυνατούς.

Στη δίνη της παγκόσμιας αταξίας

H παλιά τάξη χάθηκε, χωρίς να αντικατασταθεί από μια καινούργια, τόνισε
χθες ο Βρετανός ιστορικός. Ο νέος αιώνας στερείται εκείνης της τάξης και της
προβλεψιμότητας που χαρακτήριζαν την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Έχουμε εισέλθει
σε μια βαθύτατα ασταθή μορφή παγκόσμιας αταξίας, όπου γινόμαστε μάρτυρες
γενοκτονιών και εθνοκαθάρσεων τις οποίες δεν είχαμε δει μετά τον Δεύτερο
Παγκόσμιο Πόλεμο. Την ίδια ώρα, η παγκοσμιοποίηση οδηγεί σε έναν εκσυγχρονισμό
που δεν έχει κατ’ ανάγκη δυτικό χαρακτήρα: οι Ασιάτες στέλνουν τα παιδιά τους
να σπουδάσουν σε Πανεπιστήμια της Δύσης, για να διαπιστώσουν ότι οι καθηγητές
τους συχνά είναι Ασιάτες μετανάστες…