Ο στρατός μεταμορφώνεται

Ο Ατατούρκ δεν άφησε μια δογματική κληρονομιά. H κληρονομιά του είναι
βασισμένη στην επιστήμη και τη λογική. Έτσι, είναι δυνατόν να ανανεωθούν και
να βελτιωθούν οι αρχές του Ατατούρκ. Αυτό ήταν ένα από τα μηνύματα που έδωσε ο
αρχηγός των τουρκικών χερσαίων δυνάμεων στρατηγός Γιασάρ Μπουγιούκανιτ,
μιλώντας πριν από λίγες ημέρες, κατά την έναρξη του νέου στρατιωτικού
ακαδημαϊκού έτους.

Τούρκοι στρατιώτες παρελαύνουν φορώντας μπλουζάκια με τον Κεμάλ Ατατούρκ

Το μήνυμα αυτό ερμηνεύτηκε από πολλούς αναλυτές στην Τουρκία ως μια
εντυπωσιακή συμβολική κίνηση του στρατού προς τον εκσυγχρονισμό καθώς και ως
ένα δείγμα ότι «κάτι αλλάζει στον τουρκικό στρατό». Παράλληλα η ομιλία του
στρατηγού Μπουγιούκανιτ θεωρήθηκε ως ένα σύνθημα για την απαρχή ανοιχτών και
δημόσιων συζητήσεων όσον αφορά την πολιτική φιλοσοφία του κεμαλισμού, που
μέχρι σήμερα ήταν ένα από τα μεγάλα θέματα-ταμπού της σύγχρονης Τουρκίας.

Έτσι, επανήλθαν στο προσκήνιο της δημόσιας συζήτησης κάποια από τα μεγάλα
ερωτήματα που εξακολουθούν να απασχολούν σήμερα την Τουρκία, λίγους μόλις
μήνες πριν από τη Σύνοδο Κορυφής της E.E., όπου θα αποφασιστεί αν θα δοθεί στη
χώρα μια ημερομηνία για την έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων: Αλλάζει ο
τουρκικός στρατός ή όχι; Ποια είναι η στάση του απέναντι στην E.E.; Ποιες
είναι οι σχέσεις του με την κυβέρνηση Ερντογάν;

Άνεμος αλλαγής. Τα δύο χρόνια που πέρασαν, από τις εκλογές του
Νοεμβρίου 2002 και τη νίκη του κόμματος της Δικαιοσύνης και της Ανάπτυξης,
Τούρκοι αλλά και δυτικοί πολιτικοί αναλυτές αναρωτήθηκαν επανειλημμένα για τη
στάση του στρατού, τόσο λόγω των ισλαμικών καταβολών του κόμματος του Ταγίπ
Ερντογάν όσο και λόγω των μεγάλων μεταρρυθμίσεων που προωθήθηκαν κατά την
περίοδο αυτή εν όψει της ευρωπαϊκής προοπτικής της χώρας.

Οι μεταρρυθμίσεις που έγιναν ήταν πραγματικά εντυπωσιακές για τα τουρκικά
δεδομένα. Το στρατοκρατούμενο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας επαναπροσδιορίστηκε
ως «συμβουλευτικό όργανο» ενώ, για πρώτη φορά στην ιστορία, τοποθετήθηκε στη
θέση του πανίσχυρου γενικού γραμματέα του Συμβουλίου ένας μη στρατιωτικός, ο
φιλελεύθερος διπλωμάτης Γιγίτ Αλπογκάν.

Έγιναν αλλαγές προς την κατεύθυνση της διαφάνειας του στρατιωτικού
προϋπολογισμού και του κοινοβουλευτικού ελέγχου ενώ παράλληλα, σε πρακτικό
επίπεδο, ο στρατός ουσιαστικά στήριξε, σύμφωνα με πολλούς μάλιστα
συνεργάστηκε, τις κινήσεις της κυβέρνησης στο Κυπριακό. Την ίδια ώρα, ο
αρχηγός των τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων στρατηγός Χιλμί Οζκιόκ, που θεωρείται
ρεαλιστής και πραγματιστής αξιωματικός, κατέβαλε εντυπωσιακές προσπάθειες να
κρατήσει τον στρατό μακριά από την πολιτική καθημερινότητα.

Ο Ερντογάν. «Ο στρατός έχει αποδεχθεί την ένταξη της Τουρκίας στην E.E.
και συνεπώς τις ευρωπαϊκές μεταρρυθμίσεις που έγιναν προς αυτή την
κατεύθυνση», εκτιμά ο διευθυντής του έγκυρου πολιτικού περιοδικού Μπιρικίμ
Ομέρ Λατσινέρ και εξηγεί ότι ένας από τους λόγους που οδήγησαν το στράτευμα να
αποδεχθεί την ευρωπαϊκή πολιτική της κυβέρνησης είναι ο εκσυγχρονισμός ενός
μέρους της τουρκικής κοινωνίας που δεν νομιμοποιεί πλέον τον στρατό να
επεμβαίνει στην πολιτική ζωή.

«Πράγματι υπάρχει μια δυναμική αλλαγής στον τουρκικό στρατό», εκτιμά και η
Ζεϊνέπ Σαρλάκ του Πανεπιστημίου του Γαλατάσαραϊ και επισημαίνει ότι και για
ευρύτερους στρατηγικούς λόγους, ο τουρκικός στρατός επιθυμεί να δει την
Τουρκία μέλος της E.E.. Την άποψη ότι οι σχέσεις στρατού – κυβέρνησης Ερντογάν
είναι σε καλό επίπεδο εκφράζει και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ στην
Άγκυρα Μετίν Χεπέρ που θεωρεί ότι ο στρατός είναι ικανοποιημένος από την
ενεργητική πολιτική που ακολουθεί η σημερινή κυβέρνηση και εκτιμά ότι ο
στρατός και η κυβέρνηση Ερντογάν είναι «φιλικοί αντίπαλοι» και όχι «εχθρικοί
αντίπαλοι».

Διάσταση απόψεων και καχυποψία

«Ο στρατός δεν εμπιστεύεται την κυβέρνηση και στις σχέσεις τους κυριαρχεί η
καχυποψία», εκτιμά ο Γκάρεθ Τζένκινς του Διεθνούς Ινστιτούτου Στρατηγικών
Μελετών και θεωρεί ότι οι στρατιωτικοί είναι πραγματιστές και προσπαθούν να
κινηθούν με βάση τις παραμέτρους της πραγματικότητας, εξ ου και η συγκατάβασή
τους στις ευρωπαϊκές αλλαγές, αλλά δεν έχουν αλλάξει τις βασικές τους αρχές,
μία εκ των οποίων είναι ο απόλυτα κοσμικός χαρακτήρας του κράτους. «Ο στρατός
δεν θέλει να μείνει στην ιστορία ως ο θεσμός που εμπόδισε την Τουρκία στην
ευρωπαϊκή της πορεία, αλλά μέχρι η κοινωνία των πολιτών να αναπτυχθεί
ικανοποιητικά και, κυρίως, να υπάρξει μια αποτελεσματική αντιπολίτευση, ο
στρατός θα είναι πάντα προσεκτικός».

Αμφίσημες δηλώσεις. H διάσταση απόψεων ανάμεσα στους πολιτικούς
παρατηρητές ενισχύεται από τη διάσταση απόψεων που αναμφισβήτητα πλέον
κυριαρχεί στους κόλπους του στρατεύματος και, συνεπώς, από τις εκάστοτε
αμφίσημες δηλώσεις στρατηγών που αφήνουν περιθώρια πολλών ερμηνειών.

Ωστόσο, η συμπεριφορά του στρατού μέχρι σήμερα και μάλιστα απέναντι σε μια
κυβέρνηση όπως αυτή του Ταγίπ Ερντογάν, και η διάσταση απόψεων που κυριαρχεί
στο στράτευμα δείχνουν ότι «ένας σπόρος αλλαγής έχει πράγματι φυτευτεί στα
σπάργανα του στρατού». Το αν ο σπόρος αυτός θα ανθίσει ή όχι θα εξαρτηθεί τόσο
από την E.E. όσο, κυρίως, από τη στάση του κόμματος της Δικαιοσύνης και της
Ανάπτυξης απέναντι στο μεγάλο ζήτημα της ερμηνείας του τι είναι κοσμικό κράτος
στην Τουρκία.