H Mεσσήνη έκρυβε… Kαιάδα και διαμάχες

Γεωμετρικά σχέδια και πολλά χρώματα κυριαρχούν στα ψηφιδωτά που κοσμούσαν το δάπεδο των πολυτελών ρωμαϊκών οικιών της «Συνοικίας του Θεάτρου». Μετά τη συντήρησή τους, που γίνεται με χρηματοδότηση του World Monuments Funds, δεν τοποθετούνται ολόκληρα σε τελάρο για να επιστρέψουν στην αρχική τους θέση, αλλά τμηματικά σε μικρότερα πλαίσια, «σαν πλακάκια»

Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί τι έκρυβε το οβάλ πηγάδι στην καρδιά της
Αγοράς της Αρχαίας Μεσσήνης, λίγα μέτρα πιο δίπλα από τον ναό του Διός
Σωτήρος, στη βορειοδυτική γωνία της Αρχαίας Αγοράς. Τα πρώτα σπασμένα κομμάτια
από μεγάλα πήλινα αγγεία δεν προμήνυαν τι θα ακολουθούσε: οστά από εκατοντάδες
νεογέννητα παιδιά, ανακατεμένα με οστά σκύλων, σε βάθος που έφθανε και τα 4 μ.
Εύρημα που αποτέλεσε μία από τις μεγάλες εκπλήξεις της φετινής ανασκαφικής
περιόδου στην πόλη την οποία ίδρυσε ο Επαμεινώνδας το 369 π.X. και ανασκάπτει
από το 1987 ο καθηγητής Αρχαιολογίας Πέτρος Θέμελης.

«Δεν γνωρίζουμε ακόμη πώς λειτουργούσε το συγκεκριμένο πηγάδι», λέει στα «NEA»
ο κ. Θέμελης, ο οποίος θα μελετήσει το παράδοξο εύρημα και σε σχέση με ένα
αντίστοιχο στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας. «Μοιάζει σαν να καθάρισαν ένα
νεκροταφείο και έριξαν το περιεχόμενο εκεί. Έχουμε βρει στο παρελθόν ένα μικρό
νεκροταφείο βρεφών, που συνοδεύονταν από σκύλους, έξω από το Στάδιο της
Μεσσήνης, κοντά σε ένα ταφικό μνημείο. Γιατί όμως το συγκεκριμένο πηγάδι το
τοποθέτησαν τόσο κοντά στον ναό του Διός;», αναρωτιέται ο ανασκαφέας. Όσο για
τη συνύπαρξη νεογέννητων βρεφών και σκύλων, πιστεύει πως «ίσως να υπήρχε
τελετουργική σχέση. Στην αρχαιότητα τα παιδιά συνδέονταν στενά με τα
κατοικίδια και ιδιαιτέρως με τα σκυλιά. Δεν αποκλείεται ο σκύλος να συνόδευε
το παιδί στον άλλο κόσμο ως φύλακας και οδηγός».

Τα 4 μ. φθάνει το άνοιγμα του πηγαδιού (δεξιά) που έκρυβε στα «σωθικά» του εκατοντάδες σκελετούς βρεφών και σκύλων, στη βόρεια πλευρά του ναού του Διός Σωτήρος. Πολλά τραπέζια εργασίας γέμισαν οι ερευνητές με τα όστρακα των αμφορέων και τα οστά, τα οποία έβγαλαν από βάθος έως και 4 μ.

Πέντε ολόκληρες στήλες με επιγραφές, μαζί με τις βάσεις τους, δεν
αποτελούν απλώς μοναδικό εύρημα και ακόμη μία από τις εκπλήξεις της φετινής
ανασκαφικής χρονιάς, που κρυβόταν και πάλι στη βόρεια πλευρά του ναού του Διός
Σωτήρα, του δεύτερου τη τάξει ναού της Μεσσήνης. Για πρώτη φορά αποκαλύπτουν
ενδιαφέροντα μυστικά για την οργάνωση της πόλης και αλλάζουν τη χρονολόγηση
του ναού του Διός! Από τις ασπριδερό ασβεστόλιθο στήλες, το ύψος των οποίων
έφθανε και το 1,5 μ., οι αρχαιολόγοι – σε μια πρώτη ανάγνωση – έμαθαν για τα
θρησκευτικά καθήκοντα που εκτελούσαν εκπρόσωποι των πέντε φυλών της πόλης
(Αριστομαχίς, Κλεολαία, Κρεσεφοντίς, Δαϊφοντίς, Υλλίς) σε τακτές ημερομηνίες
σε σχέση πάντα με το ναό του Σωτήρος Διός, ο οποίος φαίνεται πως αποτελούσε
και κέντρο της πολιτικής ζωής της Αρχαίας Μεσσήνης.

«Δεν υπάρχει άλλο ανάλογο παράδειγμα στην Ελλάδα, στο πτερό του ναού να
βρεθούν in situ ενεπίγραφες στήλες», επισημαίνει ο κ. Θέμελης. «Όσο για το
περιεχόμενό τους ήταν έκπληξη για μας. H ανάγνωσή τους θα μας βοηθήσει όχι
μόνο να μάθουμε άγνωστα μέχρι σήμερα ζητήματα σχετικά με τη λειτουργία των
μεγάλων ιερών και τις υποχρεώσεις των αξιωματούχων, αλλά μας δείχνει και πως ο
ναός του Διός Σωτήρος δεν χρονολογείται στο τέλος του 3ου αι. π.X., όπως
πιστεύαμε. Τα γράμματα των επιγραφών – που είναι γραμμένες σε δωρική
μεσσηνιακή διάλεκτο με τοπικές ιδιομορφίες – δείχνουν ότι χτίστηκε στα τέλη
του 4ου ή στις αρχές του 3ου αι. π.X. Περιμένουμε με αγωνία να διαβαστούν και
οι υπόλοιπες επιγραφές ελπίζοντας πως θα βρούμε κάτι καινούριο, συναρπαστικό».

H τρίτη έκπληξη βρισκόταν μπροστά στον ναό του Διός. Πρόκειται για τη
μεγαλύτερη ακεραία επιγραφή που έχει βρεθεί ποτέ στη Μεσσήνη, 206 στίχων!
Πεσμένη ανάποδα στο έδαφος, η ενεπίγραφη πλάκα από το τεράστιο βάθρο δύο
χάλκινων έφιππων ανδρικών μορφών – πιθανώς των Διοσκούρων – είχε βρεθεί πριν
από δύο χρόνια. Φέτος όμως η αρχαιολογική ομάδα αποφάσισε να τη σηκώσει. Τι
γράφει; Αναφέρεται στη δικαίωση της Μεσσήνης σε μια δικαστική διαμάχη με τη
Μεγαλόπολη (αν και οι δύο πόλεις είχαν ιδρυθεί από τον Επαμεινώνδα και είχαν
φιλικές σχέσεις) για την παραμεθόρια περιοχή του ιερού της Ανδανίας, στα
βόρεια της Μεσσηνίας και νότια της Μεγαλόπολης. Αν και είχε συμφωνηθεί να
καλλιεργεί την περιοχή η Μεγαλόπολη και να παραχωρεί ποσοστό των καρπών στη
Μεσσήνη, κάποια στιγμή, τον 2ο αι. π.X., η πρώτη δεν τήρησε τη συμφωνία και η
περιοχή επιδικάστηκε στη Μεσσήνη.

«Είναι πολύ σημαντική διότι μας αποκαλύπτει άγνωστα τοπωνύμια και περιοχές,
μας παρέχει πληροφορίες για τα σύνορα των δύο περιοχών, ενώ μας πληροφορεί πως
εκεί κοντά βρισκόταν το παλιό βουλευτήριο της πόλης, το οποίο ακόμη δεν έχουμε
βρει», εξηγεί ο καθηγητής Πέτρος Θέμελης.

ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΕΙΣ

Ξανάνιωσε το Ασκληπιείο

Πέντε έως έξι χιλιάδες θεατές χωρούσε το Στάδιο της Μεσσήνης στα λίθινα και χωμάτινα μέρη του. Σήμερα έχουν αναστηλωθεί τα 1.500 από τα 3.000 λίθινα καθίσματά του, ενώ στη θέση τους βρίσκονται και οι κίονες της βόρειας, της δυτικής και οι περισσότεροι της ανατολικής τού Γυμνασίου που περιβάλλει το Στάδιο

Έτοιμο να υποδεχθεί το κοινό στην οριστική του μορφή είναι το Ασκληπιείο της
Μεσσήνης, 110 χρόνια μετά την ανακάλυψή του, με μακέτα στην είσοδό του και
ράμπα για τα άτομα με αναπηρίες. Και δεν είναι το μόνο μνημείο της αρχαίας
πόλης που έχει δεχθεί την φροντίδα των αναστηλωτών. Στο τέλος του χρόνου θα
έχει ολοκληρωθεί η αναστήλωση των τειχών και της Αρκαδικής Πύλης, ενώ ήδη πάνω
από το 50% του Σταδίου και του Γυμνασίου είναι έτοιμα και θα έχουν τελειώσει
έως το τέλος του 2005. Μονοπάτια που οδηγούν στα μνημεία, πλατώματα θέασης,
πινακίδες είναι στη φάση της ολοκλήρωσης, ενώ ετοιμάζονται ήδη το αναψυκτήριο
και το εκδοτήριο εισιτηρίων. Τα έργα αναστήλωσης, χρηματοδοτούνται με 4,2
εκατ. ευρώ (κατά 75% από την Ευρωπαϊκή Ένωση και 25% από εθνικούς πόρους).

ΜΟΥΣΕΙΟ

Άστεγα 15.000 ευρήματα

Πεσμένες στο έδαφος, οι πέντε στήλες μπορεί να ήταν ορατές, αλλά το περιεχόμενό τους ήταν έκπληξη για τους αρχαιολόγους. Για να διαβαστεί το περιεχόμενό τους θα χρειαστούν μήνες και υπομονή, καθώς χρησιμοποιείται ειδικό κάρβουνο σχεδίου που γεμίζει τα γράμματα και επιτρέπει στους ερευνητές να διαβάσουν με περισσότερη ευκολία το κείμενο

Ένα μουσείο αντάξιο της σημασίας του χώρου είναι εκείνο που λείπει από τον
εντυπωσιακή Αρχαία Μεσσήνη. Το παλιό κτίριο της δεκαετίας του ’70, στο χωριό
Μαυρομάτι, που διαθέτει μόνο τρεις αίθουσες, άνοιξε την πόρτα του πριν από
τρία χρόνια, αφού ανακαινίστηκε και φιλοξενεί τα βασικότερα έργα γλυπτικής.
«Είναι πολύ μικρό. Υπάρχουν κολοσσιαία γλυπτά τα οποία δεν είναι δυνατόν να
στεγαστούν στον συγκεκριμένο χώρο, πόσο μάλλον τα 15.000 αρχαία αντικείμενα
από τη Μεσσήνη», επισημαίνει ο κ. Θέμελης. «Πρέπει να γίνει συνείδηση στην
Πολιτεία η ανάγκη δημιουργίας ενός σύγχρονου και ευρύχωρου μουσείου σε μία
έκταση δέκα στρεμμάτων».

Μεσσήνιοι Ολυμπιονίκες μέσα στη χλιδή

Και η Μεσσήνη είχε τους Ολυμπιονίκες της. Και μπορεί από τις αρχαίες πηγές να
είναι γνωστοί νικητές σε αθλητικούς αγώνες ήδη από τον 8ο αι. π.X., η
αρχαιολογική σκαπάνη φέτος αποκάλυψε πολλά θραύσματα γλυπτών και επιγραφές που
αναφέρονται σε έξι Ολυμπιονίκες από την πόλη της νοτιοδυτικής Πελοποννήσου.
«Οι επιγραφές δείχνουν πως από την ίδρυσή της και μετά η Μεσσήνη ανέδειξε
Ολυμπιονίκες, οι οποίοι δεν αναφέρονταν από τον Παυσανία και είχαν επιδόσεις
κυρίως σε αγωνίσματα δρόμου». Και οι αποκαλύψεις τέλος δεν έχουν. Σειρά είχαν
φέτος τα βοηθητικά δωμάτια στο ιερό του «Αριστομένη» για χθόνιες λατρείες, η
μεσοβυζαντινή φάση της παλαιοχριστιανικής βασιλικής της πόλης, η οποία
προσθέτει ακόμη μία ψηφίδα στη διαχρονική ιστορία της Μεσσήνης, που έλειπε
μέχρι σήμερα. H χλιδή των κατοίκων της Αρχαίας Μεσσήνης αποκαλύφθηκε
δυτικά του θεάτρου, στη γεμάτη πολυτελή σπίτια «Συνοικία του Θεάτρου». Τέσσερα
δωμάτια από δύο τεράστια ρωμαϊκά σπίτια – 300 τ.μ. το ισόγειο, ενώ υπάρχουν
ενδείξεις και για δεύτερο όροφο -, με εντυπωσιακά πολύχρωμα ψηφιδωτά ήταν
αρκετά για να αποδείξουν την ακμή της πόλης στα ρωμαϊκά χρόνια και έως τον 4ο
αι. μ.X. Γεωμετρικά θέματα και αποχρώσεις του κόκκινου, του μπλε, αλλά και
άσπρο – μαύρο πρωταγωνιστούν στα 15 – 20 τ.μ. ψηφιδωτά που δεσπόζουν στους
ανδρώνες, τα επίσημα δωμάτια, των σπιτιών. «Δεν αποκλείεται να υπάρχουν και
εικονιστικές παραστάσεις στο κέντρο από γυάλινες ψηφίδες», εκτιμά ο κ.
Θέμελης.

Οδηγίες «χρήσης»

Πώς πάμε: Από Αθήνα σε τρεις ώρες, μέσω Τρίπολης. Στον κόμβο του
Μελιγαλά στρίψτε προς Μαυρομάτι. Μέσω Πάτρας συνδυάστε και μία βόλτα στην
Αρχαία Ολυμπία, που απέχει μιάμιση ώρα από τη Μεσσήνη, μέσω Κυπαρισσίας. H
είσοδος στον αρχαιολογικό χώρο είναι ελεύθερη. Δεν υπάρχουν ξεναγοί.

Μουσείο: Πάνω στον δρόμο του χωριού Μαυρομάτι. Ανοικτό καθημερινά 08.30
– 15.00, εκτός Δευτέρας. Είσοδος: 2 ευρώ, μειωμένο 1 ευρώ. Πληροφορίες:
27240-51201.

Στάση: Στην «Ταβέρνα του Κουντούρη», στο Μαυρομάτι. Πέρα από την
κουζίνα του – μαγειρευτά και της ώρας – και για την εκπληκτική θέα στην Αρχαία Μεσσήνη.