Ο καπιτζής που μένει στο υπόγειο…

Οδός Μανώλιας 16, στο πλούσιο και κομψό προάστιο Ετιλέρ της
Κωνσταντινούπολης. Κάθε πρωί στις 8, ένας σαραντάρης με παχύ μουστάκι βγαίνει
από το υπόγειο της πολυκατοικίας και περπατά μέχρι τον μπακάλη της γωνίας.

Τα ψώνια. Κάθε πρωί οι καπιτζήδες της Κωνσταντινούπολης λαμβάνουν λίστες με θελήματα από τους ενοίκους των πολυκατοικιών. Ψωμί, γάλα, εφημερίδες, τσιγάρα…

Ο Αλί, ο θυρωρός, συναντά στον μπακάλη όλους τους άλλους θυρωρούς της
γειτονιάς, με τα παχιά μουστάκια τους, τη βαριά επαρχιώτικη προφορά τους και
λίστες γεμάτες μικρά ψώνια – θελήματα που οι ένοικοι των πολυκατοικιών τούς
δίνουν κάθε πρωί. Μετά τα ψώνια και ένα γρήγορο κουβεντολόι με τους
συναδέλφους, ο Αλί γυρίζει στην πολυκατοικία του και μοιράζει τα ψώνια στα
διαμερίσματα. Εφημερίδες, γάλα, ψωμί, τσιγάρα.

Με μερικούς ενοίκους, συνήθως τους πιο ηλικιωμένους που μένουν στο Ετιλέρ από
παλιά, μιλά λίγα λεπτά για τον καιρό σήμερα, για τα αρθριτικά, για το καζανάκι
που δεν λέει να σταματήσει να στάζει. Με τους νεώτερους, αυτούς που ήρθαν πιο
πρόσφατα στη γειτονιά και στην κοινωνική της τάξη, λέει μόνο καλημέρα –
καλησπέρα και φεύγει. Άλλωστε, ούτε αυτοί σπαταλούν τον πολύτιμο χρόνο τους
για να κουβεντιάζουν με τον θυρωρό.

Τα κλειδιά. Ο Αλί ήρθε στην Πόλη, μετά το στρατιωτικό του, πριν από
είκοσι χρόνια από ένα χωριό έξω από το Κασταμονού, περίπου τρεις ώρες
βορειοδυτικά της Άγκυρας. Έμεινε στην αρχή στον θείο του, που ήταν θυρωρός σε
μια πολυκατοικία λίγο πιο κάτω από την οδό Μανώλιας. Μετά παντρεύτηκε, έγινε
κι αυτός θυρωρός και σήμερα μένει σε ένα υπόγειο δυάρι της πολυκατοικίας με τη
γυναίκα του, την Αϊσέ, και τις τρεις κόρες του.

Ένας τοίχος του καθιστικού τους είναι γεμάτος κλειδιά από όλα τα διαμερίσματα
και ένα παλιομοδίτικο ηλεκτρικό ταμπλό ειδοποιεί όταν κάποιος από τους
ενοίκους χτυπάει το κουμπί στο διαμέρισμά του που γράφει «θυρωρός» και τότε ο
Αλί, ή η γυναίκα του, ή η δεκαπεντάχρονη κόρη του, η Ελίφ, πρέπει αμέσως να
πάνε εκεί που τους κάλεσαν.

Μεταξύ του 1950 και του 1970, το πρώτο μεγάλο κύμα εσωτερικής μετανάστευσης θα
φέρει εκατομμύρια Τούρκους από την επαρχία στις μεγάλες πόλεις και στις αρχές
του ’60 η τότε κυβέρνηση θα υιοθετήσει τον περίφημο «στεγαστικό νόμο» που
ενίσχυσε αποφασιστικά την αντικατάσταση των ατομικών μονοκατοικιών από
πολυκατοικίες προκειμένου να στεγαστεί ο ολοένα αυξανόμενος μεσοαστικός
πληθυσμός.

H καινούργια αυτή αστικοποίηση θα δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες για την
εντυπωσιακή διεύρυνση του επαγγέλματος του θυρωρού, που θα επεκταθεί πλέον σε
εκατοντάδες μεσοαστικές γειτονιές της Κωνσταντινούπολης, σε αντίθεση με την
προηγούμενη περίοδο όπου οι κατοικίες με θυρωρούς περιορίζονταν αυστηρά στις
παλιές περιοχές της πολίτικης υψηλής κοινωνίας.

Από το ’60 μέχρι και σήμερα, οι δεκάδες χιλιάδες θυρωροί, «καπιτζήδες» όπως
λέγονται στα τούρκικα, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής στην Πόλη. Το
1976, ο αμίμητος Τούρκος κωμικός Κεμάλ Σουνάλ θα ενσαρκώσει τον τυπικό
«καπιτζή», χωριατάκο, κουτοπόνηρο και συνάμα αγαθό και συμπαθή, στην ταινία «Ο
βασιλιάς των καπιτζήδων». H ταινία θα κατοχυρώσει τον θυρωρό της Πόλης ως έναν
από τους βασικούς ήρωες δεκάδων ταινιών που θα ακολουθήσουν, κωμωδιών αλλά και
δραμάτων που θυμίζουν αναπάντεχα την κλασική πια ελληνική ταινία «Οδός
Πανθέων» με τον Ορέστη Μακρή.

H μελέτη. Οι οικογένειες των θυρωρών συνεχίζουν στην Πόλη να ζουν μια
ζωή των χωριών της Ανατολίας και, όπως επισημαίνει η Γκιούλ Οζγιεγίν στην
εκπληκτική κοινωνιολογική της μελέτη για τους θυρωρούς, στο βιβλίο «Fragments
of Culture. The everyday of Modern Turkey», οι θυρωροί ζουν στην κυριολεξία
ανάμεσα στην παράδοση και τον εκσυγχρονισμό και αποτελούν τους «ξένους από
μέσα», έναντι των οποίων η τουρκική μεσοαστική τάξη αποκρυστάλλωσε ένα μεγάλο
μέρος της κοινωνικής της ταυτότητας.

Ούτε πραγματικά ενσωματωμένοι στη σύγχρονη ζωή της Πόλης αλλά με καθημερινή
επαφή μαζί της, οι θυρωροί και οι οικογένειές τους αποτελούν ένα
χαρακτηριστικό δείγμα του τουρκικού εκσυγχρονισμού που συνεχίζει ουσιαστικά να
στηρίζεται σε παραδοσιακές δομές και κουλτούρες.

Μαλλί που τους έστειλαν από το χωριό

Το απογευματάκι ο Αλί ή η Αϊσέ πηγαίνουν συνήθως με την πεντάχρονη κόρη τους
Μινέ στο πάρκο απέναντι από την πολυκατοικία. H Μινέ παίζει με τα παιδιά των
άλλων καπιτζήδων που μαζεύονται το απόγευμα, κάνουν κούνια, παίζουν μπάλα, και
οι γονείς τους τρώνε ψητό καλαμπόκι από τον πλανόδιο της γειτονιάς και
κουτσομπολεύουν τους ενοίκους των πολυκατοικιών τους.

Εκτός από μια Βελγίδα με την κόρη της και μια Αγγλίδα με τον γιο της, κανένας
άλλος κάτοικος της γειτονιάς δεν καταδέχεται να πάει τα παιδιά του στο πάρκο
που μονοπωλείται από τους θυρωρούς και τα παιδιά τους. Το καλοκαίρι, όταν
πέσει το βράδυ και ο Αλί πετάξει τα σκουπίδια που μαζεύει στις 20.30 από κάθε
διαμέρισμα, η οικογένεια απλώνει χαλιά στην αυλή πίσω από την πολυκατοικία.
Πίνουν τσάι, η Αϊσέ γνέθει μαλλί που τους έστειλαν από το χωριό και βλέπουν
τουρκικές ταινίες και σειρές στην τηλεόραση που έβγαλαν από το υπόγειο.