Δρόμοι

Μια φυλή…

… που έχει μόνο δυο λέξεις για να λέει τα χρώματα, μπορεί ωστόσο να γνωρίζει
και τα άλλα χρώματα. Όμως τι γίνεται όταν μια άλλη φυλή μπορεί να μετράει μόνο
«ένα», «δύο» και «πολλά»;

Ας αναθαρρήσουν…

… όσοι δεν τα κατάφερναν με τα μαθηματικά στο σχολείο. Φαίνεται πως δεν
υπάρχουν σε όλες τις γλώσσες λέξεις για κάθε συγκεκριμένο αριθμό. Και όταν
κάποιος δεν έχει λέξη για να ονομάσει ένα αριθμό, τότε μάλλον δεν μπορεί να
καταλάβει και τι σημαίνει αυτός ο αριθμός. Οι Πιράχα, ένας λαός
κυνηγών-συλλεκτών που ζει στις όχθες του ποταμού Μαΐσι στη Βραζιλία,
χρησιμοποιούν ένα σύστημα μέτρησης που ονομάζεται «ένα-δύο-πολλά». Σε αυτό το
σύστημα, η λέξη «ένα» σημαίνει «περίπου ένα» (ένα δυο, που λέμε και εμείς), η
λέξη «δύο» σημαίνει «κάτι παραπάνω από ένα» και η λέξη «πολλά» σημαίνει «πολύ
μεγαλύτερη ποσότητα». Σε άρθρο του στο περιοδικό «Σάιενς», ο Πίτερ Γκόρντον
του Πανεπιστημίου Κολούμπια χρησιμοποιεί τη μελέτη του μετρικού συστήματος των
Πιράχα για να θίξει σε ένα δύσκολο γλωσσολογικό ζήτημα. Το είχε θέσει ο
Μπέντζαμιν Λι Γουόρφ το 1930, υποστηρίζοντας πως η γλώσσα δεν επηρεάζει απλώς
τη σκέψη, την καθορίζει. Μολονότι δεν υπάρχει αμφιβολία πως η γλώσσα επηρεάζει
τον τρόπο της σκέψης, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να δείχνουν πώς την
καθορίζει. Το 1972, η Έλινορ Ρος και ο Καρλ Χάιντερ μελέτησαν τις ονομασίες
που δίνει στα χρώματα ο λαός Ντάνι, στην Ινδονησία. Οι Ντάνι έχουν λέξεις για
δυο μονάχα χρώματα: το μαύρο και το άσπρο. Παρ’ όλα αυτά, οι δυο επιστήμονες
διαπίστωσαν πως, έστω και έτσι, οι Ντάνι ήταν σε θέση να ξεχωρίζουν και να
καταλαβαίνουν και τα άλλα χρώματα. Αυτό δεν υποστηρίζει την ντετερμινιστική
θεωρία που είχε διατυπώσει ο Γουόρφ.

Τα χρώματα…

… όμως υπάρχουν παντού για όλους. Αντίθετα, οι αριθμοί είναι αφηρημένοι.
Ίσως λοιπόν να είναι ένα καλύτερο τεστ. Έτσι ο δόκτωρ Γκόρντον πέρασε ένα μήνα
με τους Πιράχα για να διαπιστώσει τι ξέρουν από αριθμούς και αριθμητική. Τους
έβαζε να μετρούν αντικείμενα συγκεκριμένα, που τους ήταν γνωστά -ραβδιά,
καρύδια -και άλλα που δεν τα έβλεπαν μπροστά τους. Όσο τα αντικείμενα ήταν
λίγα, κανένα πρόβλημα. Εκεί που η βαθμολογία των Πιράχα έπεφτε στο μηδέν, ήταν
στα «πολλά».

Οι Πιράχα…

… γράφει το περιοδικό «Εκόνομιστ», είναι ένας λαός που έχει αντισταθεί
πεισματικά στις απόπειρες να ενσωματωθεί στην κουλτούρα της Βραζιλίας. Το
εμπόριό τους έχει ανταλλακτική μορφή και γι’ αυτό δεν χρειάζονται χρήματα.
Συγκεκριμένοι αριθμοί δεν υπάρχουν στη γλώσσα τους, απλώς και μόνο επειδή δεν
τους χρειάζονται. Και ό,τι δεν χρειάζεται κανείς, δεν το έχει (μιλάμε για
φυσιολογικούς, γνήσιους, πρωτόγονους ανθρώπους). Μάλλον είχε δίκιο ο Γουόρφ.