Διαστάσεις Ούτε χωνευτήρι ούτε σαλατιέρα: υβρίδιο

Το «χωνευτήρι» είχε ανέκαθεν μια αντιδραστική χροιά. H «σαλατιέρα» υπήρξε
μια έννοια χρήσιμη, αλλά είναι πια ξεπερασμένη. Ποιο αντικείμενο θα επιλεγεί
άραγε για να συμβολίσει την «υβριδοποίηση»;

«Θα ήθελα να επιστρέψω στην απλή αναλογική, στη λιρέτα, στη Σοβιετική Ένωση και στα 20 χρόνια μου» (του Αλτάν, από το Εσπρέσσο)

Στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, μια από τις χειρότερες περιόδους της
ανθρωπότητας, το αντικείμενο της πολιτικής ήταν το μέλλον του ανθρώπου. Δύο
ιδεολογίες διεκδικούσαν έναν επιστημονικό χαρακτήρα: ο μαρξισμός-λενινισμός,
που βασιζόταν στους αναπόφευκτους και οικουμενικούς νόμους της ταξικής
ανάπτυξης και σύγκρουσης, και ο ναζι-φασισμός, που διακήρυσσε εξίσου
αναπόφευκτους νόμους για τη βιολογική υπεροχή μιας φυλής έναντι των άλλων. Τα
χρόνια πέρασαν. Και σήμερα προβληματιζόμαστε λιγότερο για το τι θα γίνουμε και
περισσότερο για το πώς θα ζήσουμε, για την ακρίβεια πώς θα συνυπάρξουμε, σε
τρία επίπεδα: στο παγκόσμιο σύστημα, στα μεμονωμένα εθνικά κράτη και -το
κυριότερο -στις δυτικές μητροπόλεις, όπου συρρέουν συνεχώς μετανάστες από το
«καθυστερημένο» κομμάτι του κόσμου.

H απάντηση του πλούσιου κόσμου σε αυτό το ερώτημα ήταν τις τελευταίες
δεκαετίες η πολυ-πολιτισμικότητα (multiculturalism). H έννοια αυτή
αντικατέστησε την παλιότερη άποψη περί αφομοίωσης, σύμφωνα με την οποία η
κυρίαρχη εθνική κουλτούρα μπορεί και πρέπει να απορροφά τις παραδόσεις και τις
συνήθειες των μειονοτήτων. Αντί για το «χωνευτήρι», προκρίθηκε το σχήμα της
«σαλατιέρας»: ο καθένας σέβεται τις παραδόσεις του διπλανού του στο βαθμό που
δεν παρεμβαίνουν στη ζωή του. Όλοι οι εθνικισμοί είναι ίσοι. Κι αν κάποιος
επιχειρήσει να επιβληθεί στους υπόλοιπους, υπάρχει πάντα μια ανώτερη εξουσία
(ένας τσάρος, ένας αποικιοκράτης, ένας δικτάτορας, ένα χαλιφάτο) για να τον
επαναφέρει στην τάξη.

Το κακό είναι πως μόλις αυτή η εξουσία καταρρεύσει, τα οράματα της ειρηνικής
συνεργασίας πνίγονται στο αίμα. Το είδαμε στη Γιουγκοσλαβία, στην Ινδία, στον
Καύκασο. Δεν το έχουμε δει βέβαια στο Λονδίνο, στο Βερολίνο, στην Αμβέρσα:
αλλά και εκεί, η πολυ-πολιτισμική λύση δεν μπορεί να διαρκέσει πολύ. Όπως
γράφει ο Νηλ Άτσερσον στον ιστιακό τόπο OpenDemocracy, η λύση αυτή είναι
βαθύτατα συντηρητική. Πρώτον, επειδή απελευθερώνει τα πιο αντιδραστικά και
παραδοσιακά στοιχεία σε μια εθνότητα, που είναι συνήθως ταυτισμένα με την
παλιότερη γενιά. Και δεύτερον, επειδή επιχειρεί να ακινητοποιήσει και να
προσδώσει μόνιμο χαρακτήρα σε ένα σταθμό της εξέλιξης. Αυτό που
πραγματοποιείται καθημερινά στις μεγάλες κοσμοπολίτικες πόλεις είναι μια
πολιτισμική σύνθεση. H διάδοση της κουλτούρας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η
σταδιακή κατάργηση της μονιμότητας στην εργασία και οι μεικτοί γάμοι οδηγούν
σε μια νέα, υβριδική κοινωνία. Ο πατριωτισμός παύει να έχει ως κέντρο του μια
σημαία ή ένα λαό και στρέφεται προς κοινά επιτεύγματα: ένα σύνταγμα, ένα
νομικό κώδικα, ακόμη κι ένα σύστημα υγείας.

Με άλλα λόγια, λέει ο συγγραφέας της Μαύρης Θάλασσας, βρισκόμαστε μπροστά σε
ένα νέο δημοκρατικό διακανονισμό. Σε μια πολιτική που δεν θα στηρίζεται στην
κουλτούρα ή σε εθνικά σύμβολα, αλλά στην κοινή ανθρώπινη φύση.