Διαστάσεις Πριν από 70 χρόνια, στη Mόσχα

«Ο σύντροφος Γκόρκι ζητά να σταματήσετε να καπνίζετε. Και σβήστε επιτέλους
αυτά τα φλας!».

Πρώτο συνέδριο συγγραφέων: ο Μαξίμ Γκόρκι (στο μέσον) με τον Αντρέι Ζντάνοφ (δεξιά, με το μουστάκι)

Ήταν όλοι εκεί – ή σχεδόν. Από την πλευρά των φιλοξενουμένων, ο Μαλρώ είχε
έλθει με την Κλάρα (Γκολντσμίτ), ο Αραγκόν συνοδευόταν από την Έλσα (Τριολέ),
πιο πίσω έβλεπες τον Ισπανό Ραφαέλ Αλμπέρτι, τον Δανό Μάρτιν Άντερσεν, τον
Γερμανό Ερνστ Τόλερ, τον Τσέχο Βίτεσλαβ Νέζβαλ. Από τους οικοδεσπότες
ξεχώριζαν ο Μπορίς Παστερνάκ, ο Ίσαακ Μπάμπελ, ο Ιλιά Έρενμπουργκ, και βέβαια
ο Μαξίμ Γκόρκι, που είχε επιστρέψει πια από την Ιταλία και είχε διοριστεί από
τον Στάλιν επικεφαλής της νέας Ένωσης Συγγραφέων, με σκοπό την εφαρμογή του
δόγματος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Υπήρχαν, είναι αλήθεια, και μερικοί
εξέχοντες απόντες. Ο Όσιπ Μαντελστάμ, για παράδειγμα, που είχε συλληφθεί τρεις
μήνες νωρίτερα εξαιτίας ενός ποιήματος που είχε γράψει για τον Στάλιν (Ο
Δολοφόνος και ο Καννίβαλος). Ή ο Μπουλγκάκοφ, για τον οποίο υπήρχε ρητή εντολή
να μην εκδοθεί κανένα έργο του. Αλλά οι σαράντα ξένοι συγγραφείς που βρέθηκαν
από τις 17 Αυγούστου ώς την 1η Σεπτεμβρίου του 1934 στη Μόσχα γι’ αυτό το
πρώτο συνέδριο της Ένωσης Σοβιετικών Συγγραφέων είχαν μέσα τους μεγαλύτερη
περιέργεια παρά οργή γι’ αυτό το πρωτότυπο πείραμα που λεγόταν κομμουνισμός.
Ορισμένοι μάλιστα δεν έκρυβαν τον θαυμασμό τους.

Στο βήμα ανέβηκε πρώτος ο Αντρέι Ζντάνοφ. «Ο σύντροφος Στάλιν σας αποκάλεσε
“μηχανικούς της ψυχής”» τόνισε. «Τι ευθύνες πιστεύετε ότι σας δημιουργεί αυτός
ο χαρακτηρισμός;». Αφού εξήγησε τι είναι ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός («η ακριβής
αναπαραγωγή της πραγματικότητας στο πλαίσιο της επαναστατικής ανάπτυξης της
Σοβιετικής Ένωσης»), ο γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού
Κόμματος έδωσε τον λόγο στον Γκόρκι, ο οποίος κατακεραύνωσε τον «αστικό
ρομαντισμό του ατομισμού», εκπρόσωποι του οποίου είναι ο Προυστ και οι μαθητές
του. «H δυτική λογοτεχνία αντικατέστησε την πραγματικότητα με τον μηδενισμό
της απελπισίας» θα πει ο συγγραφέας της Μάνας.

Θα του απαντήσει πρώτος ο Γάλλος συγγραφέας Ζαν-Ρισάρ Μπλος, που θα
προσπαθήσει να εξηγήσει ότι η ζωή είναι «μια διαρκής ανισορροπία και
ταυτόχρονα μια αναζήτηση της ισορροπίας». Δύο ημέρες αργότερα, θα παρέμβει ο
Μαλρώ. «Αν οι συγγραφείς είναι οι μηχανικοί των ψυχών», είπε, «μην ξεχνάτε ότι
η υψηλότερη αποστολή ενός μηχανικού είναι να εφευρίσκει. H τέχνη δεν είναι
υποταγή, αλλά κατάκτηση». Θα επικρατήσει αναταραχή. Ο Σοβιετικός δημοσιογράφος
Καρλ Ράντεκ ζητά από τον Μαλρώ να διαλέξει επιτέλους στρατόπεδο κι εκείνος
απαντά ξερά: «Το ότι βρίσκομαι εδώ σημαίνει ότι είμαι μαζί σας». Στο σημείο
αυτό, τα πρακτικά του συνεδρίου αναφέρουν: «Μακρά και θυελλώδη χειροκροτήματα.
H αίθουσα σηκώνεται για να χαιρετήσει τον Μαλρώ. Ο Μαλρώ σηκώνεται και
χαιρετά».

Ήταν το τελευταίο διάλειμμα πριν από τον τρόμο. Από τους 600 συνέδρους,
λιγότεροι από εξήντα θα ζουν ακόμη είκοσι χρόνια αργότερα για να μπορέσουν να
συμμετάσχουν στο δεύτερο συνέδριο των Σοβιετικών συγγραφέων. Πολλοί απ’αυτούς,
είναι αλήθεια, πέθαναν από φυσικό θάνατο.