Δρόμοι

Το πιο φημισμένο…

… έργο του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, η Τζοκόντα, καταρρέει. Και μάλιστα τόσο
γρήγορα, που ειδικοί συντηρητές του Λούβρου διέταξαν επείγοντα μέτρα. Ο
πίνακας θα αφαιρεθεί από την προθήκη μέσα στην οποία βρίσκεται σήμερα και θα
τοποθετηθεί σε μια άλλη που θα διαθέτει ελεγχόμενο κλιματισμό, σε μια ειδική
πινακοθήκη, κόστους 2,3 εκατομμυρίων ευρώ, τα οποία προσφέρει η ιαπωνική
τηλεοπτική εταιρεία Νίπον. Οι συντηρητές έχουν διαπιστώσει πως το έργο που
χρονολογείται μεταξύ 1503 και 1506 κινδυνεύει: «πετσικάρει» με ρυθμούς ενός
χιλιοστού τον χρόνο. H νέα βιτρίνα θα προστατεύει την Τζοκόντα από κάθε
ενδεχόμενη απειλή: υγρασία, ζέστη, φως, κλοπή, βανδαλισμό – ακόμη και από
τρομοκρατική απειλή. H ίδια η Τζοκόντα πάντως δεν δείχνει ούτε απειλούμενη
ούτε τρομοκρατημένη. Άραγε γιατί;

Με σύμβολο…

… την «Τζοκόντα» είχε γίνει πριν από μερικά χρόνια ένα συνέδριο
ψυχοπαθολογίας στη Φλωρεντία. Το θέμα ήταν: πόσο είναι σήμερα
«κατακερματισμένος» ο ασθενής της τεχνοκρατικής ψυχολογίας; Με ένα «σχέδιο
Μάρσαλ» από την ανάποδη, από την Ευρώπη προς την Αμερική, η Νάνσι Αντρέασεν,
διευθύντρια της «Αμερικανικής Εφημερίδας Ψυχιατρικής», είχε εκφράσει την
ελπίδα πως η αμερικανική ψυχολογία, που έχει καταντήσει πολύ τεχνοκρατική, θα
μπορέσει να δει πίσω από τα μεμονωμένα θραύσματα της ψυχοπαθολογίας τον
«συνολικό ασθενή», το πρόσωπο που πάσχει. Στην Ευρώπη παρατηρείται ένα άνοιγμα
της ψυχολογίας προς άλλες επιστήμες: τη φιλοσοφία, την ανθρωπολογία, την
ηθική, τη φυσική, τα μαθηματικά. Μια «συμμαχία» των επί μέρους επιστημών με
στόχο τη συνολική γνώση του ασθενούς.

Τι συμβολίζει…

… άραγε η Τζοκόντα; H όψη της δίνει την εντύπωση ενός ολοκληρωμένου και
ατάραχου ανθρώπου. Όμως πόσο είναι αυτό αληθινό; Ο ψυχίατρος Στίβεν
Γκρόσμπεργκ είχε προσπαθήσει κάποτε να ερμηνεύσει τα εγκεφαλικά φαινόμενα με
τη θεωρία του χάους. Οι νόμοι του χάους μοιάζουν να κυβερνούν τον ανθρώπινο
εγκέφαλο: τα ίδια ακριβώς ερεθίσματα φαίνεται να προκαλούν διαφορετικές και
απρόβλεπτες αντιδράσεις στο ίδιο άτομο. Και μόνο αυτή η υπόθεση είναι ήδη
αρκετά επαναστατική: ο υγιής εγκέφαλος δεν είναι ετερόνομος αλλά αυτόνομος,
«άτακτος». Το εγκεφαλογράφημα ενός φυσιολογικού ανθρώπου είναι πιο χαώδες από
το εγκεφαλογράφημα ενός ψυχικά ασθενούς. Ο υγιής εγκέφαλος έχει μια εξαιρετική
πλαστικότητα, λέει ο Τζοβάνι Κασάνο, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Δεν
υπακούει σε μια συγκεκριμένη εσωτερική ή εξωτερική τάξη. Αντίθετα, η νόσος
«παγώνει», ακινητοποιεί τον εγκέφαλο. Να γιατί ο ασθενής εγκέφαλος μοιάζει πιο
τακτοποιημένος, πιο απλός και πιο προβλέψιμος. Χάος θα πει ζωντάνια,
δημιουργικότητα.

Πριν από 100 χρόνια…

… όταν ο Φρόυντ δημοσίευε την «Ερμηνευτική των Ονείρων», η φροϋδική
ψυχανάλυση είχε στηριχτεί στην περίπτωση της δεκαοκτάχρονης υστερικής Ντόρας.
Αυτό που μας ανησυχεί σήμερα είναι η Τζοκόντα. Παραείναι πολλά 500 χρόνια με
αυτό το χαμόγελο. Οι ρομαντικοί δεν θα μπορούσαν να παραδεχτούν ποτέ πως ίσως
να προδίδει κατατονική καταληψία. Και όμως, καταρρέει.