Στη σκιά του φωτός

Λίγες σκηνές στην επιστήμη προκαλούν μεγαλύτερη θλίψη από αυτή μιάς ομάδας
αστρονόμων που στέκονται ανήμποροι στη βροχή. Κι αυτό συμβαίνει συχνά στις
πλαγιές του ηφαιστείου Χαλεακάλα, ενός κοιμισμένου γίγαντα που καλύπτει το
ανατολικό νησί του Μάουι στη Χαβάη.

Στην κορυφή του βρίσκεται το διαστημικό παρατηρητήριο της Αμερικανικής
Αεροπορίας και της Εθνικής Ένωσης Επιστημών, που φιλοξενεί το Ηώς, ένα
πανίσχυρο τηλεσκόπιο, με αποστολή να βρει νέους πλανήτες. Επιστήμονες από
διάφορα πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα συγκεντρώνονται για μερικές
εβδομάδες στη Χαβάη συμμετέχοντας σε ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα.

Πειραματική κάμερα. Ο 31χρονος αστρονόμος Δρ Μπεν Οπενχάιμερ και οι
συνεργάτες του έχουν έρθει εδώ από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στη Νέα Υόρκη.
Χρησιμοποιώντας μία νέα πειραματική κάμερα, επιχειρούν να δυναμώσουν το αμυδρό
φως που εκπέμπουν μακρινοί πλανήτες και να το απεγκλωβίσουν από την ισχυρότερη
λάμψη των γειτονικών τους αστέρων.

Είναι η πρώτη ευκαιρία που έχουν οι αστρονόμοι να κάνουν έρευνα στο μακρινό
διάστημα με ένα εξελιγμένο στρατιωτικό τηλεσκόπιο υψηλής ανάλυσης, το οποίο
κατασκευάστηκε αρχικά για να παρακολουθεί κατασκοπευτικούς δορυφόρους και άλλα
αντικείμενα σε τροχιά γύρω από τη Γη. H ανακάλυψη ενός νέου πλανήτη θα είναι
ένα από τα καταλυτικά γεγονότα στην ιστορία της αστρονομίας και της επιστήμης.
Θα δώσει το έναυσμα για νέες έρευνες, που θα βοηθήσουν τους επιστήμονες να
κατανοήσουν τη Γη καλύτερα και ίσως εξελιχθεί σε μελλοντικό ταξιδιωτικό
προορισμό.

100 καινούργιοι. Δεν χωρά αμφισβήτηση ότι πλανήτες βρίσκονται πολλοί
εκεί έξω. Την τελευταία δεκαετία οι αστρονόμοι έχουν διαπιστώσει την ύπαρξη
περισσότερων από 100 πλανητών έξω από το ηλιακό μας σύστημα, χάρη κυρίως στην
ταλάντωση που προκαλούν τα βαρυτικά τους πεδία στην κίνηση των αστέρων τους.
Όλοι τους είναι γιγαντιαίων διαστάσεων, στο μέγεθος του Δία ή μεγαλύτεροι.
Βρίσκονται σε τροχιά πολύ κοντύτερα στα αστέρια τους από ό,τι ο Δίας στον
Ήλιο, αλλά η πιθανότητα να φιλοξενούν ζωή είναι πολύ μικρή. Όμως, οι
επιστήμονες πιστεύουν ότι πολλοί πλανήτες, ακόμα και μικρότερου μεγέθους από
της Γης, ίσως βρίσκονται κρυμμένοι σε αυτά τα συστήματα.

Μέχρι όμως να «δουν» οι αστρονόμοι αυτούς τους κόσμους, καταγράφοντας και
αναλύοντας το φως τους, οι απαντήσεις σε ερωτήματα όπως, από τι είναι
φτιαγμένοι αυτοί οι πλανήτες, ποιες είναι οι συνθήκες εκεί, ποιο το κλίμα, αν
υπάρχουν ήπειροι ή οργανισμοί που αναπνέουν, θα παραμείνουν ένα μυστήριο
επιστημονικής φαντασίας.

Τις επόμενες δύο δεκαετίες, η NASA προγραμματίζει μία σειρά δορυφόρων για να
τους ανακαλύψει. Έτσι ο Δρ Οπενχάιμερ και οι συνάδελφοί του χαράζουν ένα
μονοπάτι που θα περπατηθεί από πολλούς αστρονόμους τα επόμενα χρόνια, καθώς η
τεχνολογία στα τηλεσκόπια και τις κάμερες θα συνεχίσει να βελτιώνεται και οι
επιστήμονες θα ψάχνουν τους πλανήτες.

Προσπάθεια υπό βροχή. Βέβαια, πίσω από κάθε ανακάλυψη που προβάλλεται
στους τίτλους των εφημερίδων, κρύβεται μία μακρά σειρά από δοκιμασίες, λάθη,
απογοητεύσεις, αποτυχίες και καθυστερήσεις. Έτσι και στο Χαλεακάλα, προς το
παρόν, η βροχή κλείνει τα μάτια των αστρονόμων, που ξεκινούν να κάνουν τα
πρώτα τους βήματα σε έναν καινούργιο κλάδο της επιστήμης τους.

Οι προσπάθειές τους ξεκίνησαν το 1999, όταν η Αμερικανική Αεροπορία και η
Εθνική Ένωση Επιστημών ανακοίνωσαν το πρόγραμμα χρήσης του τηλεσκοπίου Ηώς. Το
προηγμένο ηλεκτρονικο-οπτικό σύστημα είχε ολοκληρωθεί δύο χρόνια νωρίτερα.
Είναι προϊόν της Αεροπορίας με αρχική αποστολή να βοηθά στην κατάρριψη
δορυφόρων με ακτίνες λέιζερ.

Το χαρακτηριστικό που το κάνει περιζήτητο στους κυνηγούς πλανητών είναι ένα
προηγμένο σύστημα «προσαρμόσιμης οπτικής», το οποίο κάνει τον παρατηρητή να
βλέπει πεντακάθαρα ένα αστέρι, χωρίς το θόλωμα που προκαλεί η ατμόσφαιρα. Οι
αστρονόμοι βλέπουν ένα κομμάτι του ουρανού σαν να το έβλεπαν μέσα από το
Χαμπλ, το οποίο βρίσκεται έξω από την ατμόσφαιρα της Γης. Έτσι έχουν
περισσότερες πιθανότητες να βρουν κάποιον πλανήτη σε μακρινό σύστημα.

Ο κορονογράφος βλέπει καθαρότερα τους πλανήτες

O κορονογράφος που κατασκεύασε ο Μπ. Οπενχάιμερ, μπορεί και «βλέπει» πίσω από το φως των αστεριών

Κυνηγώντας τους πλανήτες στη Χαβάη, ο Δρ Μπεν Οπενχάιμερ έχει
συγκεντρώσει κοντά του διακεκριμένους αστρονόμους και εξελιγμένο εξοπλισμό από
τα πανεπιστήμια του Κορνέλ, της Χαβάης, της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ, το
Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνιας, το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας και την
Μπόινγκ.

Το βασικό όργανο που χρησιμοποιούν είναι μία δική τους λεπτεπίλεπτη σύνθεση
από καθρέφτες, δίσκους και φακούς που ονομάζεται αστρικός κορονογράφος, ένα
όργανο που προκαλεί τεχνητή έκλειψη του ήλιου ώστε να γίνουν παρατηρήσεις στο
ηλιακό στέμμα. Ο κορονογράφος μπλοκάρει το φως από το αστέρι επιτρέποντας έτσι
να φανεί το αμυδρό φως ενός πλανήτη δίπλα του.

Ο κορονογράφος ονομάζεται Λιό προς τιμήν του Γάλλου αστρονόμου Μπερνάρ Λιό,
που πρώτος χρησιμοποίησε αυτό το όργανο το 1931 για να φωτογραφίσει το στέμμα
του Ήλιου. Τον κατασκεύασαν στο μουσείο με κόστος δύο εκατομμύρια δολάρια.

Αν κάποιος παρατηρήσει το ηλιακό σύστημα από απόσταση 30 ετών φωτός χωρίς
κατάλληλο εξοπλισμό, η λάμψη του Ήλιου θα «καταπιεί» ό,τι αντικείμενο υπάρχει
μέχρι την τροχιά του Ποσειδώνα. Αλλά με το τηλεσκόπιο Ηώς και τον νέο
κορονογράφο, αντικείμενα λίγο μεγαλύτερα από τον Δία θα είναι ορατά σα να
βρίσκονται σε τροχιά γύρω από τη Γη. Πολλοί γνωστοί πλανήτες τέτοιου μεγέθους,
εκτός ηλιακού συστήματος, βρίσκονται σε αντίστοιχη απόσταση, περιμένοντας να
ανακαλυφθούν. Αρκεί να σταματήσει η βροχή στις πλαγιές του ηφαιστείου
Χαλεακάλα της Χαβάης ­ που εμποδίζει την επιστημονική έρευνα.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου