TPITH AΠOΨH Πολυπλοκότητες και απλουστεύσεις

Αποφθέγματα γνωστών αρχιτεκτόνων και θεωρητικών, αλλά και λέξεις-κλειδιά
κυκλοφορούν ανάμεσα στον κόσμο των ειδικών, χαρακτηρίζοντας τη διαχείριση του
χώρου και τις τάσεις της αρχιτεκτονικής σε διάφορες εποχές.

Φράσεις που επανέρχονται και απομονώνονται πολλές φορές επικίνδυνα, για να
υποστηρίξουν ή να καταδικάσουν ορισμένα έργα, να τα εντάξουν σε κατηγορίες, να
ορίσουν τα στεγανά τάσεων και προθέσεων. Αποφθέγματα που ερμηνεύονται ή
παρερμηνεύονται, ακολουθούν την αρχιτεκτονική στον δύσκολο δρόμο της εφαρμογής
των σχεδιασμένων ιδεών κατά την κρίσιμη φάση της υλοποίησης του έργου.

Ας θυμηθούμε, για παράδειγμα, τη γνωστή φράση του Mies Van der Rohe: «Less is
more» («το λιγότερο είναι περισσότερο»), που παραφράστηκε ειρωνικά από τον R.
Venturi με το λογοπαίγνιο «Less is a bore»: («το λιγότερο είναι
πληκτικότερο»). Στο δοκίμιό του «Το διφορούμενο στην αρχιτεκτονική», ο
Ventouri διερευνά με όρους αρχιτεκτονικούς τις αντιφάσεις και τα διφορούμενα,
καθώς και τις απλουστεύσεις που οδηγούν σε έργα απλοϊκά με το άλλοθι της
απλότητας.

Μετέωρη στον αρχιτεκτονικό ορίζοντα, η πολυσυζητημένη πρόταση του Α. Loos «Το
κόσμημα είναι έγκλημα», αλλά και η όχι τόσο γνωστή άποψή του: «Δεν είναι
τυχαίο το ότι οι Ρωμαίοι δεν στάθηκαν ικανοί να επινοήσουν έναν νέο ρυθμό
κιόνων, ένα νέο διάκοσμο, ήταν πολύ προχωρημένοι για να το κάνουν» ή το
απόφθεγμα του L. Sullivan: «H μορφή ακολουθεί την λειτουργία». Νοήματα
διφορούμενα, αποκομμένα από το κείμενο που τα περιέχει, οδηγούν συχνά σε
παρεξηγήσεις και ασάφειες.

Τι είναι, λοιπόν, απλό, τι απλοϊκό, τι πολύπλοκο και σε ποιες αρχιτεκτονικές
παραπέμπουν αυτοί οι όροι; Ποιες πολυπλοκότητες κρύβονται πίσω από τη
φαινομενική απλότητα και σαφήνεια;

«Ο Θεός βρίσκεται στη λεπτομέρεια» έγραφε ο Mies Van der Rohe, καθώς και ο
Flaubert αναφερόμενος στη λογοτεχνία. Το απόφθεγμα οδηγεί στην άρρηκτη σχέση
της επεξεργασίας με την πλοκή. Πρόκειται για τον «τεκτονικό προορισμό» του
μικρόκοσμου των λεπτομερειών, που ενσωματώνονται οργανικά στο σύμπαν κάθε
πραγματικού έργου τέχνης.

Ο Le Corbusier στα φλογερά κείμενά του, επιχειρώντας να υποστηρίξει τη σημασία
της έξυπνης και αποτελεσματικής συναρμογής των χώρων, όρισε το σπίτι σαν
«μηχανή κατοίκησης». Προκλητικό συμπέρασμα που οδήγησε σε παρερμηνείες και
παρεξηγήσεις, με την προβολή του όμως στο ποιητικό και μουσικό δυναμικό της
αρχιτεκτονικής του αποκτά βάθος και νόημα. Απόψεις συνοπτικές αρχιτεκτόνων οι
οποίες, όταν προβάλλονται στο έργο τους, αποκαλύπτουν την αδυναμία να
διατυπωθούν με λόγια όσα διηγείται ο χώρος με τις δικές του μυστικές λέξεις.

Όσα ενδεικτικά ανέφερα παραπάνω παραπέμπουν σε «ποιητές» αφιερωμένους με πάθος
στο έργο τους γραπτό ή κτισμένο και σε αποφθέγματα που οδήγησαν πολλές φορές
σε γόνιμη κριτική. H αρχιτεκτονική προϋποθέτει τη συνεχή μετάβαση από την
ανάλυση στη σύνθεση και την κριτική αντιμετώπιση της παράδοσης χωρίς
οπισθοδρομικούς αναχρονισμούς.

Στην εποχή της ανυπομονησίας που διανύουμε, στην εποχή της επιπολαιότητας, της
αρπακτικότητας και της σκανδαλολογίας, η αρχιτεκτονική βάλλεται από παντού.
Παράλληλα με σοβαρά κείμενα γραμμένα από αξιόλογους κριτικούς και θεωρητικούς,
έχει αναπτυχθεί ένας εύκολος «εισαγγελικός» και ισοπεδωτικός λόγος, ο οποίος
δεν βοηθάει καθόλου στην ουσιαστική αναβάθμιση της ποιότητας του χώρου και
στην αναγνώριση της αρχιτεκτονικής προσφοράς.

Οι παρεξηγήσεις κορυφώνονται και οι «ετοιμοπαράδοτες» κριτικές κυριαρχούν.
Έτσι παρουσιάζονται επιπόλαια απόψεις και καταδικάζονται σπασμωδικά με
λέξεις-κλισέ και με ειρωνικές παρομοιώσεις έργα που απαιτούν τουλάχιστον μια
σοβαρή και υπεύθυνη αντιμετώπιση.

Στην εποχή μας η ταχύτητα κυριαρχεί και η σχέση με τον χρόνο – καθοριστική για
την αρχιτεκτονική – έχει διαταραχτεί όσο ποτέ άλλοτε. H ποίηση είναι η μόνη
που μας διδάσκει τη βραδύτητα, μια στάση που δεν αναφέρεται στη νωθρότητα,
αλλά στη στοχαστική προσέγγιση της ζωής, που φεύγει σαν νεράκι και μας αφήνει
μόνους στους άδειους και ανέραστους χώρους που οικοδομούνται για να στεγάσουν
την ερημιά μας και την άγονη νοσταλγία μας.

H Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.