TPITH AΠOΨH Eυρω-απόσταση

Πρέπει, ιδίως όσοι ασχοληθήκαμε ή πονάμε την Ευρώπη, να πούμε τα πράγματα με
το όνομά τους. Οι εκλογές του 2004, οι πρώτες μετά την «επανένωση» της ηπείρου
μας σε επίπεδο συμβόλων αλλά και θεσμικής πορείας, σφράγισαν, στην
πραγματικότητα, το πέρασμα από τον ευρω-σκεπτικισμό στην ευρω-απόσταση (των
πολιτών από τις θεωρητικά κοινές εξελίξεις, αλλά και των πολιτικών από τις
ανάγκες των καιρών και των κοινωνιών τους). Το επόμενο βήμα μέχρι την
ευρω-απόσυρση είναι πιθανόν πιο κοντά απ’ όσο νομίζουμε. Το δε πρόβλημα είναι
ότι, με τη φορά των πραγμάτων – τη «φυσική» αυτή φορά που παραδοσιακά κατέχει
τη θέση της μεθόδου στην ενωσιακή οικοδόμηση -, λίγες λύσεις φαίνονται στον
ορίζοντα. Ο κόσμος, που έμαθε να βαδίζει με μικρά βήματα, μοιάζει χωρίς πυξίδα
αμέσως μόλις αποφάσισε, για πρώτη και ίσως μόνη φορά, να κάνει δύο μεγάλα
μαζεμένα (διεύρυνση και Σύνταγμα).

Υπάρχουν δύο τρόποι ν’ αναλύσει κανείς τον πρωτοφανή – και πρωτοφανώς
μοιρασμένο σε όλα τα κράτη-μέλη – συνδυασμό αποχής από τις εκλογές και
ενδυνάμωσης των ανοικτά εχθρικών προς την Ευρωπαϊκή Ένωση πολιτικών κινημάτων.
Ο πρώτος, ο πιο εύκολος αλλά, κατά τη γνώμη μου, και πιο αβαθής, είναι να
προβληθεί η αδυναμία του ενωσιακού μηχανισμού να «μιλήσει» και να συγκινήσει
τους Ευρωπαίους πολίτες – το πολυχρησιμοποιημένο «δημοκρατικό έλλειμμα». H
διαπίστωση αυτή εμπεριέχει μια αντικειμενική αλήθεια, αλλά συνιστά, στην
ουσία, ταυτολογία. Γιατί η Ευρώπη είναι πράγματι, αλλά και σε μεγάλο βαθμό
αναγκαστικά, «κράτος» χωρίς κράτος και «δημοκρατία» χωρίς Δήμο, μιας και δεν
υπάρχει ιστορικό προηγούμενο – και ούτε, πιστεύω, ιστορική δυνατότητα – για
τον οποιονδήποτε πολίτη, ακόμα και τον πιο ανοιχτό κι ευαίσθητο, να
συμμετάσχει εξίσου και συγχρόνως σ’ έναν εθνικό και σ’ έναν δι-εθνικό τρόπο
παραγωγής συναίνεσης και λήψης αποφάσεων. H σκέψη αυτή οφείλει να μας οδηγήσει
σε μιαν άλλη κατεύθυνση. Αν το «έλλειμμα δημοκρατίας» (της μόνης που
γνωρίζουμε, αυτής δηλαδή που είναι αναπόσπαστα δεμένη με το κράτος-έθνος),
εμπεριέχεται στην ίδια τη μέχρι στιγμής σύλληψη της «ενωμένης» Ευρώπης, τότε
πρέπει ν’ αλλάξουμε είτε τύπο Ευρώπης είτε μοντέλο δημοκρατίας.

Πιστεύω πως μόνο το δεύτερο είναι δυνατό. Γιατί αν η Ευρωπαϊκή Ένωση διατηρεί
μεγάλη ελκυστικότητα, παρά το βαθύ ρήγμα που εμφανίστηκε και πάλι να τη
χωρίζει από τους πολίτες της, είναι επειδή τα επιμέρους κράτη-μέλη και οι
επιμέρους λαοί που τη συγκροτούν αισθάνονται, στη μεγάλη πλειοψηφία τους, ότι
βελτιώνουν το βιοτικό και δημοκρατικό τους επίπεδο μέσα σ’ έναν τέτοιο, χαλαρό
αλλά προστατευτικό, θεσμικό μόρφωμα. Όπως φάνηκε περίτρανα με την περίπτωση
της Κύπρου, στο εθνικό της ζήτημα, αλλά και των περισσοτέρων νέων χωρών, από
τη στάση τους κατά τις ευρω-εκλογές, μόλις εξασφαλίσει μια χώρα την είσοδό της
στο περίοπτο κλαμπ, αισθάνεται πια απελευθερωμένη από την ανάγκη να
προασπίσει, πόσο μάλλον να προωθήσει, τους κοινούς κανόνες του και το όποιο
«κοινό συμφέρον» του. H «ομοσπονδιακή», συνεπώς, κατεύθυνση της Ευρώπης, που
ανοιχτά πια και στην Ελλάδα επικαλούνται αμφότερα τα κόμματα εξουσίας, δεν
μπορεί να σημάνει στενότερη κρατική ένωση παρά μόνο στενότερη ψυχική, δηλαδή
δημοκρατική με μια σύγχρονη έννοια, συμμετοχή – δηλαδή άλλους κανόνες.

Τα αποτελέσματα της Κυριακής δείχνουν ότι στις Βρυξέλλες θα πάνε εκπρόσωποι
των κρατών-μελών που εκπροσωπούν τη μειοψηφία των πολιτών, χωρίς σαφή εντολή
για το τι θα ήθελαν οι εντολοδόχοι τους να πράξουν. Σε τέτοιο πλαίσιο, είναι
απολύτως λογικό το μόνο ορατό αποτέλεσμα των ευρω-εκλογών να είναι μια έμμεση
απόφανση υπέρ ή κατά των κυβερνήσεων στην κάθε νέα χώρα.

H αντιστροφή της πορείας πρέπει – και πάλι, δυστυχώς, αλλά με εντελώς
διαφορετική από τη συνήθη λογική – να έρθει «από τα πάνω», μιας που οι λαοί
ξέρουν τι δεν θέλουν αλλά ζητούν βοήθεια για ν’ ανακαλύψουν αυτό που θα
ήθελαν. Τρία άμεσα μέτρα, τολμηρά μόνο στο μέτρο που η τόλμη θα συνεχίσει να
θεωρείται αποφευκτέα, θα μπορούσαν να σηματοδοτήσουν αυτήν την αλλαγή
κατεύθυνσης: πανευρωπαϊκό δημοψήφισμα, την ίδια ημέρα σε όλα τα κράτη, για το
Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, εκλογή του ίδιου προσώπου ως προέδρου της Επιτροπής και
του Συμβουλίου (το σχέδιο Συντάγματος δεν το αποκλείει) και εκλογή όλων των
μελών του επόμενου Ευρωκοινοβουλίου με κάποιου είδους προσωπική επιλογή από
τους πολίτες («σταυρό» ή άλλη άμεση υπόδειξη). Θα πρόσθετα και την έναρξη, από
αύριο το πρωί κιόλας, μιας ευρύτατης ευρωπαϊκής και εθνικής καμπάνιας για τις
προκλήσεις, αλλά κυρίως την πραγματική λειτουργία της Ένωσης. Αυτό, όμως,
είναι δικό μας καθήκον, ημών των «Ευρωπαίων γηγενών». Περιμένουμε αναγκαστικά
από τις Βρυξέλλες κάποιο σημάδι αποδοχής του μηνύματος αγωνίας της 13ης Ιουνίου.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου.