Mεταφραστή φοβού τους βιβλιοπώλες!

Υπάρχουν ευτυχώς βιβλιοπώλες που όχι μόνο είναι σε θέση να καθοδηγήσουν τον
αναγνώστη στο άναρχο τοπίο της σύγχρονης παραγωγής, αλλά συχνά αποτελούν τους
οξυδερκέστερους, αν και αφανείς, κριτικούς των βιβλίων που καλούνται να
προωθήσουν. Τις προάλλες, σε μια από τις συνηθισμένες βόλτες μου στη Σόλωνος,
μπήκα στην Πολιτεία, ένα από τα λίγα βιβλιοπωλεία όπου οι υπάλληλοι έχουν
ακόμη συναίσθηση ότι πουλάνε βιβλία και όχι καλλυντικά ή εσώρουχα. Κοίταζα τα
καινούργια περιοδικά, όταν ένας απ’ αυτούς με πλησίασε για να μου επιδείξει,
με συνένοχο χαμόγελο, τα μαργαριτάρια που ο ίδιος και οι συνάδελφοί του είχαν
αλιεύσει από τις σελίδες, κάποιων, κατά τα άλλα «φροντισμένων εκδόσεων», στις
«νεκρές» ώρες της δουλειάς. Λάθη ων ουκ έστιν αριθμός· παρανοήσεις άλλες
τόσες. Αλλά αν οι μεταφραστές διαπνέονται από το θράσος της άγνοιας, τι να πει
κανείς για την ελαφρότητα των εκδοτικών επιτελείων, που στο άγχος τους να
κατακλύσουν την αγορά με τους τίτλους τους, αδιαφορούν παντελώς για την
ποιότητα της πραμάτειας που διακινούν. Λες και σημασία έχει να προσθέτεις
στους καταλόγους σου όλο και περισσότερους μεγάλους συγγραφείς, και όχι να
τους συστήνεις στο κοινό με τρόπο που θα τους δικαίωνε και θα αναδείκνυε το
μέγεθός τους.

Έγραφα παλαιότερα ότι η γνωστή άποψη του Φροστ περί μη μεταφρασιμότητας της
ποίησης δεν έχει απόλυτη ισχύ. H ποίηση δεν είναι όπως η μουσική, καθαρός
ήχος. Εικόνες, παρομοιώσεις, μεταφορές βρίσκουν ισοδύναμα στη γλώσσα υποδοχής.
Και αν αυτό ισχύει για τη «δυσκολότερη και πιο δύστροπη» των τεχνών, όπως την
έλεγε ο Χάζλιτ, τότε σίγουρα ισχύει για την πεζογραφία και παρεμπιπτόντως για
το δοκίμιο. Ωστόσο καλό θα ήταν προτού επιδοθεί κάποιος στον αγώνα δρόμου της
μετάφρασης να θυμάται ορισμένα βασικά πράγματα: 1) Το προς μετάφραση κείμενο
ανήκει σ’ έναν πολιτισμό, το γεννά μια συγκεκριμένη πολιτισμική συνθήκη,
συνεπώς ο μεταφραστής οφείλει να γνωρίζει τα ιδιαίτερα γνωρίσματά της. Αλλιώς
κινδυνεύει, μεταφράζοντας π.χ. ένα μυθιστόρημα του 19ου αιώνα, να αποδώσει το
όνομα του Sainte-Beuve, του σημαντικότερου κριτικού εκείνης της εποχής, σε
«Άγιος Μπεβ» και έτσι ο αναγνώστης να θεωρήσει ότι το Critiques et portraits
littιraires γράφτηκε υπό την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος. 2) H μετάφραση
που «ηχεί» υπερβολικά οικεία (που «ρέει», όπως χαρακτηριστικά επαναλαμβάνουν
αδαείς διαμεσολαβητές των γραμμάτων μας) είναι κακή μετάφραση. H μετάφραση
πρέπει να εκθέτει τον αναγνώστη σε ανοίκειες γλωσσικές, αισθητικές, αλλά και
πολιτισμικές εμπειρίες. Αλλιώς δεν είναι παρά «ιδιοποίηση» του πρωτοτύπου,
προσπάθεια προσαρμογής του, με προκρούστειες μεθόδους, σε διαφορετικό, όσο και
άσχετο, πολιτισμικό πλαίσιο – διαδικασία που καταλήγει στην ακύρωση του ξένου
κειμένου. Παράδειγμα λάθους, που δεν κατάφερε να αποφύγει ούτε ο Σεφέρης: το
Murder in the Cathedral του Έλιοτ δεν είναι Φονικό στην εκκλησιά, όπως το
θέλησε ο ποιητής μας, αλλά Έγκλημα στη μητρόπολη, αφού ο ομότεχνός του
ασφαλώς και δεν είχε φανταστεί ως σκηνογραφία του θεατρικού του έργου ελληνικό
ξωκλήσι. 3) Ελάχιστοι μεταφραστές μπαίνουν στον κόπο να «ακούσουν» ό,τι έχουν
μεταφράσει. Αν το έκαναν, κείμενα και αναγνώστες θα ήταν ευτυχέστεροι. 4)
Ορισμένοι από τους καλύτερους μεταφραστές δεν γνωρίζουν τέλεια τη γλώσσα του
πρωτοτύπου (Γκάτσος), αλλά χειρίζονται θαυμάσια τη μητρική τους. Στους κακούς
μεταφραστές συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. 5) Για να δεξιωθεί την ξένη
δημιουργία, ο μεταφραστής οφείλει να καταπολεμά τον ναρκισσισμό του.

Στο κάτοπτρο των πρόχειρων και κακών μεταφράσεων προβάλλει αποκλειστικά το
φτιασιδωμένο, υπερφίαλο πρόσωπο του μεταφραστή. Ο ξένος συγγραφέας παραδόξως
απουσιάζει. Τέλος, καλή η θεωρία της μετάφρασης, ωστόσο δεν παράγει αυτομάτως
καλούς μεταφραστές. Άλλο οι νόμοι της θερμοδυναμικής και άλλο η μαγειρική.

Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση».