TPITH AΠOΨH Xαμογελώντας στο σημείο μηδέν

H Λίντι Ίνγκλαντ, φρουρός στις φυλακές του Αμπού Γράιμπ, χαμογελώντας, δείχνει
ανά την υφήλιο το προϊόν του θριάμβου της: το βανδαλισμένο σώμα του θύματός
της.

Το σκάνδαλο της βίας υποχωρεί μπροστά στο σκάνδαλο ενός τέτοιου χαμόγελου.
Είναι το χαμόγελο που επιδεικνύεται ως τρόπαιο ενός έσχατου εξευτελισμού του
άλλου, ως αρπαγή και του τελευταίου ψήγματος της ανθρωπιάς του. Και αυτό
ακριβώς το έσχατο είναι που θριαμβευτικά, όσο και τρομακτικά, δηλώνεται σε
αυτό το χαμόγελο, που δεν ανήκει βέβαια σε ένα πρόσωπο αλλά σε μια ολόκληρη
τάξη πραγμάτων.

Ακόμη και αν δεν έχει πεθάνει, ο αιχμάλωτος είναι ήδη νεκρός. Από τι υλικό
είναι όμως πλασμένος ένας τέτοιος βασανιστής; Πώς γίνεται ηδονικά να
απολαμβάνει την απόλυτη φρίκη;

Ερωτήματα διαταρακτικά σε σχέση με την ανθρώπινη φύση έρχονται στο προσκήνιο.
Πώς μπορεί ένα ανθρώπινο ον να φτάνει σε τέτοιο σημείο;

«Έτσι γεννήθηκαν». «Έτσι είναι η προσωπικότητά τους», είναι οι φράσεις που με
ευκολία εκφέρονται. Δεν είναι μόνο το ευρύ κοινό που ενδίδει στη βολή αφελών
απόψεων για την ανθρώπινη φύση αλλά και η ίδια η επιστήμη. H ψυχολογία, που
από τα βάθη των αιώνων στοχεύει στο ουτοπικό εγχείρημα να λύσει την απορία που
θέτει ο άνθρωπος σαν βιοψυχοκοινωνικό ον, έχει γοητευθεί από την υπόθεση της
εγκληματικής φύσης. Μια πολύ βολική πράγματι πρώτη θεώρηση.

Σαγηνεμένος από τη θέα του κρανίου ενός πεθαμένου ληστή, ο Λομπρόζο στα τελη
του 19ου αιώνα αναφωνούσε: «Στη θέα αυτού του κρανίου είδα να φωτίζεται σαν
μια τεράστια πεδιάδα κάτω από ένα φλογισμένο ουρανό το πρόβλημα της
φύσης του εγκληματία – ενός αταβιστικού όντος, που στο πρόσωπό του
αναπαράγονται τα θηριώδη ένστικτα της πρωτόγονης ανθρωπότητας και των
κατώτερων ζώων -, η αναισθησία στον πόνο, η ακατανίκητη έλξη για
το κακό χάριν του κακού».

Τι θα έλεγε ο Λομπρόζο αν έβλεπε ότι το κρανίο της Λίντι Ίνγκλαντ είναι ένα
συνηθισμένο δίχως εκπλήξεις κρανίο;

H έννοια της εγκληματικής προσωπικότητας μονοπώλησε το ενδιαφέρον της
επιστημονικής ψυχολογίας. H προσωπικότητα λογίζεται σαν ένα σύνολο σταθερών
και λίγο – πολύ αναλλοίωτων γνωρισμάτων που κινητοποιούν συνεπείς προς αυτά
και προβλέψιμες συμπεριφορές. Ένα πλήθος θεωριών που έχουν κατά καιρούς
διατυπωθεί για το βίαιο και σαδιστικό άτομο δομούνται πάνω σε μια τέτοια
αντίληψη για την προσωπικότητα. Σύμφωνα π.χ. με τον Πινατελ, βασικό εμπνευστή
μιας πλούσιας γύρω από την εγκληματικότητα μυθολογίας, κύρια γνωρίσματα που
βρίσκονται στον πυρήνα της εγκληματικής προσωπικότητας είναι ο
«εγωκεντρισμός», η «αστάθεια», η «επιθετικότητα», η «συναισθηματική
αδιαφορία».

Στην άλλη όχθη των ατομοκεντρικών μονοδιάστατων όσο και βολικών περί βίας
αντιλήψεων, αναπτύσσονται οι θεωρήσεις εκείνες που υποστηρίζουν ότι η
σαδιστική συμπεριφορά έχει να κάνει με ένα πλαίσιο, με μια εκμάθηση, με πολύ
συγκεκριμένες δηλαδή διεργασίες που εξωθούν το άτομο, το οποιοδήποτε άτομο,
ανεξάρτητα από την προσωπικότητά του, όπως και αν αυτή την ορίσουμε, να
μεταστρέφεται σε ένα αποτρόπαιο και αιμοβόρο ον.

Εξαιρετικές μελέτες, όπως π.χ. η μελέτη της καθηγήτριας Μίκας Χαρίτου –
Φατούρου «Ο βασανιστής ως όργανο της εξουσίας», φανερώνουν πως μέσα από την
κατάλληλη εκπαίδευση εξουδετερώνονται οι αντιστάσεις και οι αναστολές,
τροποποιούνται οι προσωπικές στάσεις και πεποιθήσεις και συντελείται η
απευαισθητοποίηση ως προς την πράξη του βασανισμού.

H Ιστορία, όμως, που δεν νοιάζεται για την αλήθεια των επιστημονικών θεωριών,
η Ιστορία, που μέλημά της είναι η αποτροπή αυτού που η Χάνα Άρεντ ονομάζει
«καθημερινοποίηση του κακού», αλλού στρέφει το βλέμμα της: στο χαμόγελο της
Αμερικανίδας φρουρού και στην κουλτούρα του τρόμου που αυτό σηματοδοτεί. Και
στο ερώτημα που βασανιστικά πλανάται στον αέρα: πόσο παγιωμένη θα μείνει η
κουλτούρα του τρόμου, που η σημερινή παγκόσμια συγκυρία υπόσχεται; Με αυτήν
εφεξής θα ζούμε και θα πεθαίνουμε ή μήπως το σκοτεινό σημείο μηδέν όπου
βρισκόμαστε θα μπορέσει να λειτουργήσει σαν ένα κριτικό κατώφλι ικανό να
τροφοδοτήσει μιαν άλλη κουλτούρα. Την κουλτούρα τού «Φτάνει πια» και «Αρκεί
έως εδώ».

Έτσι κι αλλιώς, έπειτα από κάθε σημείο μηδέν ακολουθεί ο αφανισμός ή το νέο
ξεκίνημα. Ο θάνατος ή η ζωή. Σήμερα, ακόμη και αν δεν το πιστεύουμε, είμαστε
υποχρεωμένοι να στοιχηματίσουμε στο δεύτερο. Αισιόδοξη ένδειξη είναι άλλωστε η
διαφαινόμενη μεταστροφή της κοινής γνώμης στη Μεγάλη Βρετανία και στην Αμερική.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.