Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Μπαίνω σε καφετέρια: ακούω εφήβους να συζητάνε για το «Super Idol». Μπαίνω σε
λεωφορείο: ακούω εργάτες να συζητάνε για τη «Φάρμα». Κάθομαι στον πάγκο της
πλατείας: ακούω ηλικιωμένους να συζητάνε για το «Fame Story». Πάω σε ένα σπίτι
μεταναστών (για μια περίπτωση πένθους): και ακούω να συζητάνε για τα χαρτιά
τους και για το τι έγινε και τι θα γίνει στο «Fame Story». Τα λέω αυτά σε έναν
φίλο μου αριστερών πεποιθήσεων και μου απαντά: «Μην ασχολείσαι με σκουπίδια.
Αυτές οι εκπομπές είναι για τους ηλιθίους». Παρηγορούμαι και εγώ προς στιγμήν
που ανήκω στην τάξη των «μη ηλιθίων». Αλλά μόνο προς στιγμήν. Απορίες και
ερωτήματα πλημμυρίζουν το μυαλό μου. Γιατί τα reality παιχνίδια τείνουν να
γίνουν το Zeitgeist των σύγχρονων (ανεπτυγμένων κυρίως) κοινωνιών; Μια εξήγηση
λέει ότι πολλοί εξ εκείνων που παρακολουθούν τα reality βρίσκουν έναν τρόπο
για να σκοτώνουν τον χρόνο τους: είναι σαν να βλέπουν σαπουνόπερες. Άλλοι
τηλεθεατές απλώς το διασκεδάζουν. Και όμως η επιτυχία των reality είναι τόσο
συντριπτική που μόνο αυτές οι ερμηνείες δεν φθάνουν.

***

Δεν είμαι ειδικός και απλώς θέτω κάποια ερωτήματα. Προσπαθώ δε να βρω κάποιες
απαντήσεις. Γι’ αυτό κάθησα μπροστά στην TV μου και παρακολούθησα με προσοχή
τα reality. Εντάξει, ως πρώτη απάντηση θα μπορούσε να πει κανείς ότι έχουμε
περάσει ανεπιστρεπτί από την εποχή τού «σκέφτομαι, άρα υπάρχω» στην εποχή τού
«φαίνομαι, άρα υπάρχω». Στα reality όμως καταργούνται τα σύνορα ανάμεσα στην
ιδιωτική και τη δημόσια ζωή των ατόμων. Φαίνεται σαν να δικαιώνεται η σύλληψη
του Όργουελ για τον «Μεγάλο Αδελφό». Αυτό που δεν είχε «προβλέψει» ο Όργουελ
πάντως είναι ότι οι άνθρωποι (έστω και κάποιοι άνθρωποι) θα δεχόντουσαν
εθελοντικά να καταργείται η ιδιωτική τους ζωή και να τους παρακολουθήσει το
κρυφό μάτι του «Μεγάλου Αδελφού». Αλλά πάλι αυτό που τους παρακολουθεί δεν
είναι το μάτι του «Μεγάλου Αδελφού», αλλά τα μάτια των τηλεθεατών. Μήπως ζούμε
σε μια κοινωνία όπου όλοι «παρατηρούμε» όλους πλέον; Όχι μέσω των άμεσων
διαπροσωπικών σχέσεων, αλλά εξ αποστάσεως. Τον Άλλον προτιμώ να τον γνωρίζω
όχι πια με σάρκα και οστά, αλλά ως «ομοίωμα»…

***

Στο «σπίτι των reality» οι πρωταγωνιστές είναι απομονωμένοι από τον έξω κόσμο.
Εδώ δεν εισδύουν οι κακές και οι προβληματικές ειδήσεις. Έτσι «οι παίκτες» δεν
θα μάθουν τίποτε ούτε για την επερχόμενη «Σκούπα» της Αστυνομίας για την
απαλλαγή της Αθήνας, εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων, από τα «ανεπιθύμητα
ομοιώματα»: αστέγους, μικροπωλητές, επαίτες, ναρκομανείς. Ούτε θα συζητήσουν
για τον «εξοστρακισμό» των ηλικιωμένων από κάποιες καφετέριες και άλλα πεδία
«δημόσιας ορατότητας». Άλλωστε, οι πολιτικές και ιδεολογικές συζητήσεις
απαγορεύονται στα reality. Το απομονωμένο «σπίτι» μοιάζει περισσότερο με ένα
ενυδρείο όπου «κολυμπούν» ανθρωπόμορφα ψάρια. H μόνη τους έγνοια είναι το
ποιος θα αποκλειστεί και ποιος θα μείνει μέσα. Μα πώς μπορεί να ενθαρρυνθεί η
θετική σκέψη όταν όλη η ιστορία δομείται γύρω από την έννοια του αποκλεισμού;
Για τους πρωταγωνιστές σημασία έχει μόνο να τρώνε καλά, να πίνουν, να
απολαμβάνουν την πλήξη τους, να απαντούν στη φωνή του σκηνοθέτη-αρχηγού και
στις δημοσκοπήσεις των τηλεθεατών: έξω από κάθε ιδέα της δημόσιας συμμετοχής
και της μη-αδιαφορίας. Ο Πλάτων, στην «Πολιτεία» του, μιλά για την «πόλη των
χοίρων», η οποία επιθυμεί διακαώς να ζήσει ειρηνικά αλλά απομονωμένη εντελώς
από τον έξω κόσμο. Δεν είναι όμως αυτή ακριβώς η νέα ουτοπία του
νεοφιλελευθερισμού; Απλώς με το να μην ασχολούμαστε μαζί της και να την
προσεγγίζουμε ως μια απλή «ηλιθιότητα» δεν κινδυνεύουμε και εμείς – οι «αντί»
– να κλειστούμε στο δικό μας «ενυδρείο»;

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.