Διαστάσεις Οι πρωταθλητές του φονταμενταλισμού

Σας ζητούν να κατονομάσετε δύο σημαντικές κοινωνίες που επηρεάζονται όλο
και περισσότερο από ισχυρά φονταμενταλιστικά κινήματα. Σκέπτεστε το Πακιστάν,
τη Σαουδική Αραβία, την Ινδονησία. Αλλά κάνετε λάθος.

Σιίτες και αλ-Κάιντα. «Χωρίς εμένα, δεν θα είχαν συναντηθεί ποτέ!» (του Πλαντύ, από το Λ’Εξπρές)

Σας θέτουν αλλιώς το ερώτημα: ποια είναι τα κοινά σημεία των Ηνωμένων
Πολιτειών και της Ινδίας; Και οι δύο είναι δημοκρατίες, η πρώτη είναι η
πλουσιότερη και η δεύτερη η μεγαλύτερη στον κόσμο. Και οι δύο έχουν μακρά
παράδοση πλουραλισμού. Και οι δύο έχουν κοσμικά Συντάγματα. Και στις δύο,
σχεδόν το 85% του πληθυσμού πιστεύει σε μια συγκεκριμένη θρησκεία: στον
χριστιανισμό στην πρώτη περίπτωση, στον ινδουισμό στη δεύτερη. Και τέλος, ναι,
και οι δύο γνωρίζουν τα 20 με 30 τελευταία χρόνια μια αλματώδη ανάπτυξη του
φονταμενταλισμού, διαψεύδοντας την άποψη ότι ο εκσυγχρονισμός πηγαίνει μαζί με
την εκκοσμίκευση. Στην Ινδία, το κατά κεφαλήν εισόδημα έχει τριπλασιαστεί από
το 1980 και παρά ταύτα ο ινδουιστικός ολοκληρωτισμός καλπάζει. Στις Ηνωμένες
Πολιτείες, η πολιτική οργάνωση των εξτρεμιστών χριστιανών έχει συμβάλει
αποφασιστικά στην επαναφορά της θανατικής ποινής και στην αμφισβήτηση των
αμβλώσεων.

Πώς εξηγείται αυτή η αντίφαση; Όπως γράφει ο Μαλίζ Ρούθβεν στο τελευταίο του
βιβλίο «Φονταμενταλισμός: αναζητώντας το νόημα» (εκδ. Oxford University
Press), ο θρησκευτικός ολοκληρωτισμός ανθεί σε κάθε κοινωνία που γνωρίζει
απότομες κοινωνικές αλλαγές και αστικοποίηση. Στις περισσότερες εκδοχές του,
όμως, αποτυγχάνει. Αυτό που διακρίνει την ινδουιστική και τη χριστιανική
(αμερικανική) εκδοχή είναι ότι προσδέθηκαν στον εθνικισμό. Και ο εθνικισμός
είναι ένα πολύ επιτυχημένο και διαρκές φαινόμενο. Ο ινδουιστικός εθνικισμός
χρονολογείται τουλάχιστον από το 1925, όταν ιδρύθηκε η Οργάνωση Εθνικών
Εθελοντών, ένα κίνημα με 2 εκατομμύρια μέλη που πρέσβευε ότι για να είσαι
Ινδός πρέπει να θεωρείς την Ινδία τόσο πατρίδα σου όσο και ιερό σου τόπο. Ο
προτεσταντικός εθνικισμός της Αμερικής, πάλι, χρονολογείται από το 1620, όταν
το πλοίο Μεϊφλάουερ είχε μεταφέρει 102 Άγγλους πουριτανούς από το Σαουθάμπτον
στη Μασαχουσέτη. Απόγονος των πρώτων είναι ο Βατζπαγί, που έφτασε να δώσει
στους πυρηνικούς πυραύλους ονόματα θεών του ινδουισμού. Απόγονος των δεύτερων
είναι ο Μπους, που διανθίζει τους λόγους του με αποσπάσματα από την Καινή
Διαθήκη, και κυρίως την Αποκάλυψη.

Οι δύο αυτοί φονταμενταλισμοί είναι ακόμη ισχυρότεροι επειδή στηρίζονται σε
ισχυρά εθνικά κράτη. Έτσι, κανείς από τους δύο δεν χρειάζεται να προσφύγει
στην τρομοκρατία. Αντίθετα, ο ισλαμισμός δεν μπορεί να συνδέσει εύκολα την
τύχη του με τον εθνικισμό. Οι ακραίοι ισλαμιστές απεχθάνονται το εθνικό
κράτος, επειδή κατατεμαχίζει την Ούμμα (δηλαδή τη μουσουλμανική κοινότητα).
Για τον λόγο αυτό, επισημαίνει ο Έντουαρντ Λους στους Φαϊνάνσιαλ Τάιμς, ο
ισλαμισμός στον μουσουλμανικό κόσμο (στην πολιτική, όχι στην τρομοκρατική του
μορφή) ίσως να έχει ήδη πάρει την κατιούσα. H πτώση της δημοτικότητας του
Μπους και η απροσδόκητη νίκη της Σόνια Γκάντι στην Ινδία ίσως να αποτελούν
ενδείξεις ότι ανάλογη κρίση περνούν και οι δύο φονταμενταλισμοί.