Eπιστροφή από το μέλλον

ΤΟ ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ για το μέλλον της Κύπρου έφερε έντονα στο προσκήνιο
μερικά θεμελιακά ερωτήματα για τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Ανεξάρτητα από
την ουσία του ζητήματος και τα αντικειμενικά επιχειρήματα υπέρ ή κατά του
σχεδίου, αυτό που ήρθε δυναμικά στην επιφάνεια είναι η ουσία του πολιτικού
πολιτισμού της χώρας, οι αξίες που κυριαρχούν και μια σειρά από βαθιά
ριζωμένες αντιλήψεις για ηθικές αρχές και πνευματικούς προσανατολισμούς.

Πριν από λίγα χρόνια είχα βρεθεί σε μια τηλεοπτική κουβέντα κι ένας
συνομιλητής μου με είχε επιτιμήσει για τις θέσεις μου στον πόλεμο της
Γιουγκοσλαβίας. Θυμάμαι πως στην απάντησή μου, ότι με τις θέσεις μου
συμφωνούσε τότε σχεδόν ολόκληρη η υφήλιος, μου είχε απαντήσει πως με τις δικές
του συμφωνούσε η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων. Αυτό ήταν φανερό πως του
αρκούσε. H κυριαρχία δηλαδή στον στενό μας μικρόκοσμο και σε μια
πραγματικότητα τεχνική, κατασκευασμένη μέσα στη σιγουριά των τεσσάρων τοίχων
της μικρής μας κοινωνίας.

Τότε δεν είχα δώσει ιδιαίτερη σημασία στο σχετικό σχόλιο. Μού ήρθαν όμως όλα
αυτά ορμητικά πίσω στο μυαλό τώρα με την ευκαιρία των συζητήσεων που έγιναν
για το σχέδιο Ανάν. Μπορεί ο κόσμος ολόκληρος να επέμενε πως ήταν η καλύτερη
και μοναδική μας ευκαιρία, όσοι είχαν χειρισθεί υπεύθυνα το ζήτημα από
ελληνικής και κυπριακής πλευράς να φώναζαν πως τέτοια ευκαιρία δεν θα
ξαναϋπάρξει και νηφάλιοι πολιτικοί ηγέτες να επεσήμαιναν την κρισιμότητα των
στιγμών και την ανάγκη επίδειξης ωριμότητας και διορατικότητας. H λαϊκή
προτίμηση ήταν αντίθετα προσηλωμένη προς όλους εκείνους που με φωνές, και
καμιά φορά ύβρεις, προκαλούσαν συναισθήματα μοναδικότητας, ανωτερότητας και
επίδειξης ενός ιδιαίτερου εθνικού τσαμπουκά. Το «Όχι» ήταν απόδειξη πως δεν
σκύβουμε το κεφάλι στους μεγάλους, ανατρέπουμε σχέδια που εξυφαίνονται για την
υποταγή – μέσω των Ελληνοκυπρίων – των περισσότερων λαών της γης κι
αποδεικνύουμε πως με τα δικά μας χέρια και ικανότητες θα επιβάλουμε καλύτερες
λύσεις στο μέλλον πάνω και πέρα από τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων!!

Ο «ΜΟΝΑΔΙΚΟΣ», με άλλα λόγια, ελληνικός λαός ξαναβρήκε τα κλέη των
αρχαίων προγόνων κι έδωσε ένα δυνατό χαστούκι στους βάρβαρους υπονομευτές της
ανωτερότητάς του, δείχνοντας συνάμα και τον δρόμο στους αδύνατους λαούς της
γης. Ο Μεγαλέξανδρος λοιπόν ξεπήδησε από τις κάλπες της Μεγαλονήσου και με
σημαία τη ρομφαία της ελληνο-ορθόδοξης παράδοσης (λιγάκι αντιφατικό αυτό, αλλά
μέσα στον γενικό ενθουσιασμό δείχνει να ξεπερνιέται) όρθωσε το ανάστημα ενός
Ελληνισμού έτοιμου για μεγάλες πράξεις και ανδραγαθήματα. Όπως είμαστε κατά
καιρούς σίγουροι πως «όλη η Ευρώπη θαύμασε»(!) το τέρμα που πέτυχε ένα
παλικαράκι μας σε κάποιον διεθνή ποδοσφαιρικό αγώνα, έτσι και τώρα είμαστε
σίγουροι, όχι όλοι βέβαια, πως η διεθνής πολιτική σκηνή ξαφνικά
συνειδητοποίησε πως ένας καινούργιος «μεγάλος παίκτης» ξεχύθηκε στο προσκήνιο.

Με τέτοιες προσλαμβάνουσες παραστάσεις και με παρόμοια, άμεσα ή έμμεσα,
κηρύγματα είναι εξ αντικειμένου αδύνατον να μπολιάσουν το πολιτικό μας σκηνικό
οι απόψεις της λογικής, της αυτοσυγκράτησης και της σύνεσης. Πολύ περισσότερο
μάλιστα, είναι σχεδόν αδύνατον να επηρεάσουν την κοινή γνώμη αντιλήψεις που
υποστηρίζουν τον σεβασμό του άλλου, τη συμβίωση με τον ξένο και τον
«διαφορετικό», την αποδοχή της ελευθερίας ως αξίας όχι μόνο για τον εαυτό μας
αλλά και για όλους τους άλλους. H θεώρηση των πραγμάτων απ’ έξω και όχι μόνο
από μέσα, η εμπέδωση της πίστης πως δεν υπάρχει μοναχά μια αλήθεια, αλλά ότι
τα περισσότερα πράγματα είναι σχετικά και πως ο φανατισμός οδηγεί συνήθως σε
αδιέξοδα και τραγωδίες δεν έχουν πολλές ελπίδες καταξίωσης και αποδοχής όταν
το κλίμα που καλλιεργείται κι αναπαράγεται οδηγεί τον κόσμο σε εντελώς
αντίθετες κατευθύνσεις.

EINAI ΦΑΝΕΡΟ πως μετά πολλά χρόνια υπολανθάνουσας απάθειας – που ίσως
να ήταν προϊόν των συγκρουσιακών φορτίσεων του Εμφυλίου και της κληρονομιάς
του – ο τόπος εννοιολογικά γύρισε περίπου δύο αιώνες πίσω. Στα χρόνια του
Αντι-Διαφωτισμού δηλαδή, όταν οι φιλελεύθερες τάσεις της Ευρώπης γίνονταν
προσπάθειες να εμφυτευθούν στο σώμα τής τότε ελληνικής κοινωνίας. Με ελάχιστη
επιτυχία όμως. Οι εθνικές ελίτ της εποχής μαζί με την εκκλησιαστική ηγεσία
τότε πάλεψαν σκληρά ώστε οι «διαβολικές ιδέες» της Εσπερίας να μη μολύνουν τον
εθνικό κορμό. Διαβάζοντας το εξαιρετικό βιβλίο του Πασχάλη Κιτρομηλίδη,
«Νεοελληνικός Διαφωτισμός» (Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα, 1999)
αισθάνεσαι πως δεν έχει περάσει ούτε μήνας από τις διαμάχες του 18ου – 19ου
αιώνα.

Είναι φανερό πως οι αξίες του Διαφωτισμού απέχουν πολύ, ακόμη και σήμερα, από
το να αποτελούν ουσιαστικά στοιχεία του χαρακτήρα της ελληνικής κοινωνίας. Οι
απόψεις του Ρήγα για την αδελφική συμβίωση αλλόθρησκων και αλλόφυλων λαών
δέχθηκαν ισχυρότατο ράπισμα από το αίτημα «εθνικής καθαρότητας» που έβγαλαν οι
κάλπες της Κύπρου. Όπως και οι ιδέες του Κοραή για την εμπέδωση αντιλήψεων
πολιτικής ελευθερίας και σεβασμού της προσωπικότητας του πολίτη δεν θα είχαν,
όπως τότε, ούτε και σήμερα τύχη σε μια Ελλάδα πλημμυρισμένη από «φαντασιώσεις
εθνικού μεσσιανισμού» (Κιτρομιλήδης, σελ. 497). H επιστροφή από το μέλλον
είναι σχεδόν ολοκληρωτική.