H φυλακή, κλειδί της ποίησης του Mίκη

Ο Μίκης με τη μεταφράστρια – στα αγγλικά- των ποιημάτων του, Γκέιλ Χολστ-Γουόρχαφτ, το 1970 στο Σίδνεϊ

«Όσο διάβαζα τα ποιήματα του Μίκη Θεοδωράκη», είπε η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ,
«μία απορία γεννήθηκε και μάλιστα μεγάλωνε όλο και περισσότερο: ποιος έγραφε
τα ποιήματα; Ο Μίκης ή η ζωή; Και ποια ζωή; H τόσο πλούσια – σε δράση,
καλλιτεχνικά επιτεύγματα, εξάρσεις και καταστροφές – που έζησε ή εκείνη που
του στέρησαν;». H αγγλική μετάφραση των ποιημάτων του Μίκη – από την Γκέιλ
Χολστ-Γουόρχαφτ – που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Λιβάνη παρουσιάστηκε χθες
από δύο ποιήτριες (την Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ και την Ιουλίτα Ηλιοπούλου),
έναν πεζογράφο (τον Νίκο Παπανδρέου) και την ίδια τη μεταφράστρια. Μία όψη του
Μίκη λιγότερο γνωστή· τα ποιήματά του, των οποίων ο κύριος όγκος γράφτηκε τις
πρώτες δεκαετίες μετά τον πόλεμο και τα οποία είναι αρκετά ώστε να μπορεί να
επιλεγεί για την αγγλική έκδοση ένα υλικό 300 σελίδων, προκαλούν, πράγματι,
ερωτήματα. Που τα διατύπωσε η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ κατά τρόπο καταιγιστικό:
«Μια ζωή αφιερωμένη στη δράση τι τη θέλει την ποίηση; Πού βρίσκεις τον χώρο
της περισυλλογής, της απόστασης, όταν αφιερώνεσαι στους αγώνες και στο δίκιο
του λαού; Και το κυριότερο: αφού είχε τη μουσική, τι την ήθελε την ποίηση;
Διότι η μουσική σε κάνει Θεό. Γιατί να θες να γίνεις ημίθεος;

Ρητορικά, βέβαια, τα ερωτήματα, όμως και ο ίδιος ο Μίκης δεν ήταν εκεί
– μία ελαφρά αδιαθεσία τον κράτησε στο σπίτι – ώστε να τα απαντήσει. H ίδια η
Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ πιστεύει ότι το κλειδί των απαντήσεων βρίσκεται στη
φυλακή. «Τα θεϊκά βιολιά που ακούει ο συνθέτης μέσα του δύσκολα τα βρίσκει στη
Γη – ιδίως αν είναι έγκλειστος. H φυλακή αποτελεί μακρά θητεία στη μοναξιά,
άρα και στην ποίηση».

Ανάμεσα στις πολλές ζωές του Μίκη Θεοδωράκη, η λιγότερο γνωστή είναι η ποιητική (εδώ το εξώφυλλο της αγγλόφωνης έκδοσης της συλλογής «Είχα τρεις ζωές»). Από την οποία λείπει το επικό στοιχείο – επισημαίνει ο Νίκος Παπανδρέου – και αναδεικνύεται ένας – κατά την Ιουλίτα Ηλιοπούλου – «γοητευτικός λυρισμός»

H Ιουλίτα Ηλιοπούλου έδωσε τη δική της απάντηση στα ερωτήματα: «Είναι η αγάπη
συνολικά για την τέχνη, είναι η επίμονη έλξη για την άλλη τέχνη και η ανάγκη
οικειοποίησης εκφραστικών μέσων μιας άλλης τέχνης. H άλλη τέχνη, εν προκειμένω
η ποίηση, είναι και ένα πεδίο ελευθερίας απέναντι στην ευθύνη και την
πειθαρχία με την οποία αντιμετωπίζεις τη δική σου τέχνη. Άλλωστε για τον
Θεοδωράκη», συνέχισε η Ιουλίτα Ηλιοπούλου, «η ποίηση και η ποιητική λειτουργία
είναι συνολικό φαινόμενο. Σαν πολίτης, μουσικός ή συνολικά καλλιτέχνης, ο
Μίκης ξέρει ότι η ποιητική δημιουργία και λειτουργία είναι μία. Πρόκειται για
καταθέσεις ανοχύρωτες και ειλικρινείς, είναι σαν αυτό που έλεγε ο Σαραντάρης,
ότι “ποίηση είναι ο εαυτός μας που δεν κοιμάται ποτέ”».

Ο Νίκος Παπανδρέου σημείωσε ότι η ποίηση του Μίκη «δείχνει όχι μόνο την
πληθωρικότητα αλλά και το πληθυντικό του χαρακτήρα του». Αν ένας Αμερικανός
φοιτητής διάβαζε τα ποιήματα χωρίς να ξέρει τίποτα για τον ποιητή, συνέχισε,
«θα καταλάβαινε ότι πρόκειται για ποιητή αισιόδοξο και προοδευτικό – με την
έννοια ότι συμπονά τον άλλον άνθρωπο και με την έννοια που έδινε ο Νερούδα
όταν έλεγε: “Παλιά ο ποιητής έπρεπε να κλείσει τη συμφωνία του με το σκοτάδι.
Σήμερα πρέπει να ερμηνεύσει το φως”». Ο Νίκος Παπανδρέου επισήμανε την
ποικιλία εκφραστικών μέσων – μέχρι και το χιουμοριστικό στοιχείο είναι ορατό –
αλλά και την απουσία του – γνώριμου στον Θεοδωράκη – επικού στοιχείου. Για
ρομαντισμό μίλησε και η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, για γοητευτικό λυρισμό η
Ιουλίτα Ηλιοπούλου.

Σιαμαίες… τέχνες

H μεταφράστρια του «Ι had three lives» («Είχα τρεις ζωές») Γκέιλ
Χολστ-Γουόρχαφτ συνδέεται από παλιά με τον Μίκη. Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο
Κορνέλ, γεννημένη όμως στην Αυστραλία, γνωρίστηκε με τον Μίκη το 1970 στο
Σίδνεϊ, όπου και η ίδια – ήδη ερωτευμένη με την Ελλάδα από την πρώτη της
επίσκεψη το 1965 και έπειτα το 1967 – είχε αναλάβει αντιδικτατορική δράση. Το
στοιχείο που είναι μοναδικό στην ελληνική ποιητική δημιουργία, πιστεύει, είναι
ακριβώς το γεγονός ότι έχει συνδεθεί άρρηκτα με τη μουσική σε σημείο που να
μην ξεχωρίζουν εύκολα οι δύο τέχνες, κάτι που δεν συμβαίνει αλλού. Γι’ αυτό
και δεν θεωρεί περίεργο το πώς ένας Έλληνας μουσικός μπορεί και να γράφει
ποίηση.

INFO

Μίκης Θεοδωράκης, «Ι had three lives», μετάφραση Γκέιλ Χολστ-Γουόρχαφτ,
Εκδόσεις Λιβάνη, Σελ. 318, Τιμή: 15 ευρώ.