TPITH AΠOΨH Ψυχολογία και μετανάστευση

H ένταξη των μεταναστών, το μεγάλο στοίχημα των ημερών μας, δεν προσεγγίζεται
μέσα από μία τεχνοκρατική λογική. Δεν αφορά σε νούμερα και στατιστικές. Αφορά
σε άτομα με σάρκα και οστά, με ψυχισμό και ιδιαίτερες ψυχικές ανάγκες. Όσο
αυτές μένουν απροσπέλαστες, όσο η γνώση τους θεωρείται πλεονάζουσα, πολυτελής
ή περιττή, τόσο η «βούληση» της ένταξης θα παραμένει ένα άδειο ρητορικό σχήμα.

Πίσω από τα άρθρα και τις οδηγίες των διεθνών συμβάσεων, υπάρχει KATI και
ΚΑΠΟΙΟΣ που αγνοείται.

ΤΟ KATI είναι το νόημα του σημαίνοντος «μετανάστευση».

Το ΚΑΠΟΙΟΣ είναι το ίδιο το υποκείμενο του νοήματος. Ο μετανάστης.

H επιστήμη της ψυχολογίας είναι εδώ πολύτιμη, καθώς φέρνει στο προσκήνιο και
μας καλεί να στοχαστούμε γύρω από έννοιες-«κλειδιά», ικανές να φωτίσουν
«αλλιώς» το βίωμα της μετανάστευσης:

H αμφιθυμία, η ενοχή απέναντι σε όσους μένουν πίσω, η νοσταλγία και η
εξιδανίκευση του γενέθλιου τόπου, η φυγή προς τα εμπρός, η υπερ-προσαρμογή που
συνδέεται με υπομανιακές συμπεριφορές και την άρνηση να σκεφθείς και να
επεξεργασθείς οδυνηρές καταστάσεις, η σχάση των συναισθημάτων, η επανάληψη του
τραύματος, η δια-γενεολογική μετάδοση του πένθους, η διάψευση των προσδοκιών
που οδηγεί είτε σε απόσυρση είτε σε βίαιη αντιπαράθεση με τον περίγυρο,
απορρίπτοντας αυτούς που σε απορρίπτουν.

Πανανθρώπινες ψυχικές αλήθειες που στην περίπτωση του μετανάστη βιώνονται με
μία ιδιαίτερη έμφαση, καθώς η διαδικασία της ένταξης σε μια ξένη κοινωνία
είναι μία επώδυνη ψυχικά διαδικασία. Μία διαδικασία που γεννά διχασμό και
χάσματα καθώς φέρνει συνεχώς αντιμέτωπο το άτομο με έναν άλλον τρόπο ζωής, σε
μια «άλλη» χώρα, όπου όλα μοιάζουν να είναι «άλλα» και όπου εν μέσω γλωσσικών
φραγμών, οικονομικών δυσχερειών και αβέβαιων προοπτικών για την επόμενη ημέρα,
οφείλει να οικειοποιηθεί νέους κώδικες αξιών και επικοινωνίας προκειμένου να
μην αποκλεισθεί, να μη βρεθεί στο περιθώριο της νέας κοινωνικής
πραγματικότητας.

Αγχώδεις καταθλιπτικές διαταραχές, ψυχοσωματικά προβλήματα, αυτοκαταστροφικές
συμπεριφορές καιροφυλακτούν.

Οι γυναίκες μετανάστριες για παράδειγμα πάσχουν σε υπερδιπλάσιο ποσοστό
κατάθλιψης από ό,τι οι υπόλοιπες γυναίκες.

H εθνικότητα είναι ένας καθοριστικός παράγοντας για τη φτωχή περίθαλψη και την
ελλιπή πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας.

Εκτός από την έλλειψη χρημάτων, την έλλειψη ασφάλισης και τους γλωσσικούς
φραγμούς, ο μη σεβασμός των πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων των μεταναστών από το
προσωπικό υγείας είναι ένας ιδιαίτερα επιβαρυντικός παράγοντας. (Π.χ. άνδρας
γιατρός εξετάζει μουσουλμάνα γυναίκα).

H κάθε κουλτούρα έχει τους δικούς της τρόπους να νοηματοδοτεί το ομαλό και το
φυσιολογικό και να εγκαθιστά συμβολικές τάξεις νοηματοδότησης του κόσμου γύρω
από αυτές τις διχοτομήσεις.

Κάθε πολιτισμός έχει τη δική του ιδιόλεκτο, με την οποία «μεταφράζει» σε
ιδέες, συναισθήματα, συμπεριφορές και σωματικές εκδηλώσεις ένα συγκινησιακό
καθεστώς.

Πώς λοιπόν να θεραπεύσεις στοιχειωδώς τον ψυχισμό του άλλου, όταν δεν
γνωρίζεις τίποτε για την κουλτούρα μέσα στην οποία ο ψυχισμός αυτός γεννήθηκε,
αναπτύχθηκε, νοηματοδοτήθηκε;

Πώς να ζητήσεις, π.χ., από τον άλλο να «μιλήσει για το πρόβλημά του», όταν δεν
είσαι σε θέση να γνωρίζεις ότι σε ορισμένες, π.χ., κουλτούρες είναι
ανεπίτρεπτο να εκφράζεις ανοιχτά συναισθηματικό στρες, έτσι η δυσφορία τείνει
να σωματοποιείται, χωρίς να γίνεται αντιληπτό από τον θεραπευτή.

Οι μετανάστες βρίσκονται διπλά αποκομμένοι από το φυσικό τους «πλαίσιο». Στο
κυρίαρχο βλέμμα του άλλου ο τόπος τους μεταμορφώνεται είτε σε ένα άγνωστο είτε
σε ένα «εξωτικά κατασκευασμένο» και άρα πλαστογραφημένο τοπίο.

Πώς είναι δυνατόν όμως μέσα από τέτοιες παρανοήσεις να πετύχει το στοίχημα της
ενσωμάτωσης;

Η πλαισίωση του μεταναστευτικού πληθυσμού από δομές ψυχοκοινωνικής υποστήριξης
είναι μία αναγκαιότητα. Όμως δεν χρειάζονται ειδικευμένες υπηρεσίες υγείας που
να τους κατηγοριοποιούν σε ξεχωριστές, ως γκέτο, κατηγορίες πληθυσμού. Εκείνο
που χρειάζεται είναι το άνοιγμα, η μετατροπή των υπαρχουσών δομών σε
πολιτισμικά ευαίσθητες δομές, προσαρμοσμένες στις ιδιαίτερες ανάγκες των
μεταναστών.

Είναι σημαντικό ο επαγγελματίας της υγείας να τιθασεύσει τις ασυνείδητες
ανάγκες του που τον ωθούν είτε να διατηρεί απόσταση ασφαλείας από το ανοίκειο
στον άλλον, ονομάζοντάς το «παθολογικό», είτε να το οικειοποιείται
ταυτιζόμενος πλήρως μαζί του και καταργώντας ψευδαισθησιακά τις επιμέρους
διαφορές.

H αποφυγή της ομογενοποίησης των μεταναστών και της κανονικοποίησης των
συμπεριφορών τους, η αναγνώριση σε αυτούς της ύπαρξης διαφοροποιημένων αναγκών
σύμφωνα με την προσωπικότητα, το φύλο, την ηλικία, τη θρησκεία, την ιδιαίτερη
εθνική προέλευση, η γνώση, ο σεβασμός της κουλτούρας τους είναι τα απαραίτητα
προαπαιτούμενα για μια αποτελεσματική ένταξη.

Αξίζει τον κόπο. Το διακύβευμα αφορά την ίδια την υπόθεση της ζωής όλων μας.
Την ίδια την αλήθεια του ψυχισμού μας.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου
Πανεπιστημίου.